Khán phòng bùng nổ những cánh tay giơ lên. Những ý kiến chuẩn bị phát biểu về một thế hệ đã và đang chuẩn bị ra trường, một chủ đề về gen Z được chính nó kích hoạt.
Những cái lắc đầu của "bầy kiến cũ"
Sài Gòn những ngày này rạo rực trong bầu không khí cuối tuần xanh trong, lồng lộng gió. Ngoài phố, nhịp sống tràn trề nhựa sống với tiếng còi xe hối hả hòa cùng không khí râm ran của mùa World Cup sắp gõ cửa. Phố phường rực rỡ, phơi phới như một chàng trai mười tám đầy mộng tưởng.
Thế nhưng, đằng sau cánh cửa kính cách âm phòng họp tầng 6 – Đại học Mở, nơi con đường Võ Văn Tần rợp bóng cây xanh, không khí lại đặc quánh một áp lực vô hình và lạnh lùng. Nó đến trễ. Dẫu vậy, chú nhóc giữ xe dưới sảnh vẫn mỉm cười lễ phép, chỉ nó hướng thang máy dán đầy poster dạy giao tiếp để lên tầng cao, nơi đang diễn ra cuộc trao đổi nhộn nhịp về thế hệ tương lai.
Ngôi trường đại học này, nó đặc biệt thích cái từ “Mở” trong tên gọi của nó – Open, cái từ gợi lên sự cởi mở, bao dung, sẵn sàng ôm lấy những điều khác biệt. Chỉ còn một ngày nữa, mái nhà này sẽ chính thức bước qua hành trình 36 năm tuổi. Trên chiếc màn hình LED khổng lồ giữa sân khấu, những thước phim tài liệu trình chiếu loạt thành tích hiển hiện lung linh, rực rỡ như một chiếc vương miện lấp lánh để tán thán cả một chặng đường dài đã qua.
Khán phòng to lớn chật kín những con người ưu tú: các thầy cô giáo có, những nhà quản lý nhân sự chuyên tiếp nhận sinh viên có, và cả thầy hiệu trưởng ngồi quắc thước, uy nghiêm ở hàng ghế đầu. Thứ tự ưu tiên với tiền là thước đo. Nó ngồi cuối.
Tất cả đồng loạt gật gù trước bảng vàng thành tích, để rồi ngay sau đó, bầu không khí bỗng chốc bùng nổ khi giơ cánh tay mình lên, và nói về một trải nghiệm hành trình cùng đám trẻ của riêng mình. Đâu hay. Nó kích hoạt một chủ đề về Thế hệ Gen Z và Alpha.
Chỉ trong một cái chớp mắt, những lời góp ý, chỉ trích rào rào nổ ra như một trận mưa đá. Người ta thay phiên nhau bày tỏ những góc nhìn đầy ngao ngán, phác họa nên một khoảng trống thế hệ sâu hoắm, xa vời vợi như hai bờ đại dương.
Có người dõng dạc lên tiếng, phê phán đám trẻ ngày nay đang sống trong sự ảo tưởng quyền lực, ngông nghênh vô lối mà hời hợt, lười biếng. Có kẻ lại dùng giọng điệu đe dọa mang tính thời sự: “Bọn trẻ không biết rằng AI đang chực chờ thay thế chúng hay sao mà thái độ làm việc vẫn cứ nhởn nhơ, ơ hờ về công việc và con đường nghề nghiệp?”. Họ chỉ trích đám trẻ hời hợt trong việc tìm hiểu một môi trường làm việc, bước vào công ty mà cứ như đi dạo chơi, rồi chốt lại là đòi hỏi nhà trường phải đưa ra những định hướng giáo dục, hướng nghiệp một cách tốt hơn.
Vô định. Ngồi trung tâm hàng ghế chữ U, thầy hiệu trưởng quắc thước vẫn uy nghiêm nhưng ánh mắt lộ rõ vẻ chán chường, ơ hờ trước những lời điều trần rập khuôn. Ngay sau đó, phe bảo vệ nhà trường bắt đầu đùn đẩy trách nhiệm vĩ mô lên chính phủ với lý do hướng nghiệp nay đã được "trẻ hóa" từ lớp tám. Khán phòng trở nên nhức nhối bởi những lời luận đúng sai và công kích cá nhân, nơi cái nhếch mép mỉa mai của người này đối lập gay gắt với ánh mắt giận dữ của người kia.
Lạ. Giữa cái khán phòng sang trọng ấy. Ngạo ngược. Tất cả những con người ngồi đây đang "lo cho tương lai của đám trẻ", gắn với mục đích riêng đã được lên lịch sẵn từ trước như tự đặt cho mình câu hỏi: Đến đây để được gì? Ai cũng muốn giành phần đúng về mình, ai cũng muốn bảo vệ cái uy tín của tổ chức hay cái ghế của cá nhân trong công cuộc “săn đầu người” hay giá hời khi “mua lúa non”.
Ngộ. Ngược ngạo. Đứa trẻ sống lâu như nó như đi giữa tâm bão, thấy mình lạc lõng với mênh mông. Một nỗi lạc lõng mênh mông, trống trải đến rợn người trong cái cách mà người ta mở đầu một cuộc đối thoại. Người ta phân biệt rạch ròi giữa "đầu vào" và "đầu ra" như những cỗ máy công nghiệp sản xuất linh kiện, người ta tranh cãi xem thông tin đóng vai trò gì, hay sự sáng tạo cần điều chỉnh ra sao cho phù hợp giữa “kiến thức” trên trang giấy và “thực tế” ngoài đời. Chẳng ai mảy may dừng lại để hỏi: Đám trẻ đang thật sự nghĩ gì?
Toyota & Bài học lắng nghe
Bị cuốn vào bầu không khí tranh luận sôi nổi và gay gắt ấy, nó phải tự dè chừng, bắt mình dừng lại một nhịp. Ngẫm. Dặm đường đã đi. Bản thân đã sóng bước đi cùng hơn 500 bạn sinh viên, của 14 trường đại học khác nhau trong chuỗi dự án thực nghiệm; ngót nghét đã 6 năm trời. Đó là một hành trình khác thường, lẻ loi và đơn độc, bởi nó chẳng phải là một cuộc “săn đầu người” đầy tính thực dụng như bao công ty hay tổ chức thường làm trên thị trường, như thể cánh én lạc bầy trong tìm kiếm một mùa xuân.
Điên. Mấy phần. Cuồng. Mấy bận.
Nhìn những cự cãi, chỉ trích vẫn đang nổ ra chan chát trong khán phòng, nó tự hỏi: "Liệu mình đã kích nổ tư duy đúng theo chiều hướng tích cực chưa? Và liệu rằng, có ai ở đây thực sự biết lắng nghe?".
Người lớn chúng ta không ngừng gán nhãn cho Gen Z là nổi loạn, là yếu đuối, là "thế hệ bông tuyết". Tự hỏi. Đã bao giờ chúng ta ngồi lại trong những buổi talkshow không kịch bản, để lắng nghe những tiếng lòng trần trụi của các em như nó đã từng chưa? Đám trẻ ấy hiểu hoàn toàn cuộc sống của mình chứ! Chúng biết rõ bản thân đang đối diện với những áp lực kinh hoàng từ sự đào thải khốc liệt của một guồng quay công nghiệp kinh hoàng thêm bởi hai chữ AI. Và hơn hết, chính gia đình, chính người lớn và cái môi trường đầy toan tính này đã nhào nặn nên một thế hệ như đám trẻ ngày hôm nay, vậy tại sao giờ đây chúng ta lại quay sang trách móc chúng?
Khi một đám trẻ sống lâu nhận ra “Sống một kiếp bình yên là được”, thì lại thấy phiền khi một đám trẻ hoang mang tự hỏi “nếu cuộc đời này không rực rỡ thì sao”?
Bất giác, chiếc gương soi của thời gian phản chiếu, đưa nó quay ngược về khoảng trời tuổi trẻ của chính mình cách đây vài mươi năm.
Ngày ấy, đứa trẻ “đồng xanh” trong nó chẳng phải cũng mông muội, ngổ ngáo và kiêu ngạo đã từng? Cái thời tuổi trẻ rực nắng, nó cũng từng tự tin quá mức vào năng lực của mình, thậm chí thách thức cả nhà tuyển dụng và hai anh chị quản lý phỏng vấn với cái tôi to bằng trời. Kết quả là nó trượt. Một cái trượt đau đớn ngay trong lần đầu tiên bước chân vào cánh cửa của gã khổng lồ Toyota ngày ấy.
Mắn may. Nếu như ngày đó, những người đi trước ở Toyota không bao dung nhìn nhận lại, không mở lòng bỏ qua sự ngông ngáo, xốc nổi của tuổi trẻ để trao cho nó một cơ hội thứ hai, thì có lẽ trên dặm đường dài của đời mình, nó đã chẳng thể đồng hành cùng gã khổng lồ ấy đến tận ngày hôm nay. Lúa chín thì phải cúi đầu, nhưng trước khi chín, bông lúa nào chẳng từng có một thời xanh rì, thẳng tuột và chọc trời đầy ngạo nghễ đấy sao?
May mắn. Hai con người đó lại kề cận nó đến tận cả hôm nay; lắng nghe và dặn dò. Cuộc đời quá thiếu một điều bao dung?
Cái hệ sinh thái giáo dục và hướng nghiệp này, suy cho cùng, không thể chỉ đẩy hết trách nhiệm cho riêng một nhà trường, một thầy hiệu trưởng hay một bộ, ban, ngành nào cả. Ngẫm. Lực đẩy đó cần một môi trường lớn hơn từ chính phủ, và một phạm vi nhỏ hơn, ấm áp hơn từ chính những gia đình. Hay đôi khi, chỉ cần mỗi người lớn trong chúng ta có một sự đổi thay trong suy nghĩ. Là đủ.
Chúng ta chẳng cần phải thay đổi những chiến lược vĩ mô đao to búa lớn, chỉ cần mỗi người lớn ngồi trong khán phòng này, trước khi mở miệng chỉ trích, hãy chậm lại một nhịp để nhớ về thời thanh xuân của mình. Nhớ xem ta đã từng hoang mang, từng vấp ngã và từng ngông cuồng ra sao. Liệu có sự khác biệt nào giữa thế hệ xưa và nay? Khác chăng là ở thời của nó, tuổi trẻ không “may mắn” được nghe những lời góp ý trực tiếp, dễ dàng và dày đặt trên không gian mạng như thế hệ của hôm nay, nên những vết xước tuổi trẻ ngày xưa được giấu kín hơn mà thôi.
Hệ thống âm thanh trong hội trường vẫn khuếch đại những lời phát biểu, trần lọc âm thiết kế tinh tế khiến những giọng nói trầm bổng nghe như tiếng sóng dạt bờ nhẹ tếnh. Thầy hiệu trưởng đưa ra những chỉ thị, mệnh lệnh cho các khoa để thực hiện các phương án giáo dục mới. Người ta lại tất tả ghi chép, tất tả chuẩn bị cho một guồng quay mới.
Nó rời khỏi chỗ ngồi của mình, lặng lẽ rời đi như khi tìm đến. Nó bước ra khỏi cửa, bỏ lại sau lưng khán phòng lộng lẫy và những con người đang xôn xao chuẩn bị bước vào một buổi ăn trưa đầy những câu chuyện xã giao ngoại giao đan cài lợi ích. Bước ra khỏi cái tổ kén bê tông ngột ngạt ấy, nó thấy mình như vừa trút bỏ được một lớp bọc xù xì để quay về với tình yêu của riêng mình, nơi có một người đang kiên nhẫn đợi chờ.
Ở nhà, cô nhóc của nó còn đang chờ đợi cha để bắt đầu cho một ngày cuối tuần rong ruổi khắp các con phố Sài Gòn. Một thế hệ Alpha đang lớn lên, một tâm hồn trong veo đang mong mỏi những cái nắm tay, những bài học mộc mạc không lời từ những vòng xe thong thả dưới bóng cây dầu cổ thụ. Ở thế giới đó, thế giới của cha và con, sẽ chẳng còn bất kỳ một sự vị lợi nào xen ngang, không có những KPI, không có những bài luận đúng sai hay những toan tính đầu ra đầu vào công nghiệp. Chỉ có sự lắng nghe, thấu cảm và những tiếng cười tự nhiên nhất của cuộc đời.
Mở mắt ra thôi, dù đời có cạn, lòng ta vẫn dạt dào những tin yêu bên những đứa trẻ của mình.
Cảm ơn vì đã quay về kịp lúc.
The auditorium erupted into a sea of raised hands. Opinions were locked and loaded, ready to dissect a generation of students currently preparing to graduate—a Gen Z debate triggered by none other than itself.
The Shaking Heads of the "Old Ant Colony"
Saigon these days is pulsing with a weekend vibe that feels breathtakingly vibrant under a clear, sweeping blue sky. The streets are alive, overflowing with vitality as the frantic blare of traffic horns blends with the buzzing anticipation of an upcoming World Cup season knocking on every door. The city looks radiant, bursting with life like an eighteen-year-old boy full of dreams.
Yet, behind the soundproof glass doors of the 6th-floor conference room at the Open University—where Vo Van Tan Street is draped in lush green canopy—the air is thick with an invisible, cold pressure. It arrived late. Even so, the young student working the parking lot downstairs still smiled politely, guiding it toward the elevator covered in communication posters to head up to the top floor, where a bustling exchange about the future generation is underway.
It has a particular fondness for this university, especially for the word “Open” in its name—a word that evokes openness, tolerance, and a readiness to embrace differences. In just one day, this institution will officially cross its 36-year milestone. On the giant LED screen center stage, a documentary rolls out a sequence of shining achievements, glittering like a crown to praise the long journey already traveled.
The grand hall is packed with elites: teachers, HR managers who regularly recruit graduates, and the university president sitting quaffable and majestic in the front row. Here, priority is measured by money. It sat in the very back.
Everyone nodded in unison before the golden board of achievements. But shortly after, the atmosphere instantly exploded when it raised its own hand to speak about its personal journey accompanying the youth. Who would have thought. It triggered a heated debate about Gen Z and Generation Alpha.
In the blink of an eye, comments and criticisms showered down like a hailstorm. People took turns expressing deeply weary perspectives, sketching out a generational chasm as deep and vast as two opposing shores of an ocean.
One person spoke out loudly, criticizing today's youth for living in a delusion of power—arrogant without cause, yet superficial and lazy. Another adopted a threatening, topical tone: “Do these kids not know that AI is waiting to replace them? Why is their work attitude still so nonchalant, so indifferent toward their tasks and career paths?” They criticized the youth for being superficial when researching work environments, stepping into a company as if taking a casual stroll, before concluding with a demand that the university provide better educational and career orientation.
A sense of drifting. Sitting at the center of the U-shaped seating arrangement, the quaffable president remained majestic, but his eyes suddenly betrayed a hint of indifference and boredom before the cookie-cutter presentations. Immediately following, the university’s defensive faction began passing the macro-responsibility buck to the government, arguing that career orientation has now been “juvenilized,” creeping into schools as early as the eighth grade. The auditorium turned agonizing with debates over right and wrong and personal attacks, where the cynical smirk of one person stood in stark contrast to the angry glare of another.
Strange. In the middle of that luxurious auditorium. Preposterous. All the people sitting here claim to be "worried about the youth’s future," yet it is tied to pre-scheduled personal agendas, as if they are secretly asking themselves: What do I get out of being here? Everyone wanted to claim the moral high ground; everyone wanted to protect organizational prestige or personal seats in the grand scheme of "headhunting" or buying green shoots at a bargain.
Bizarre. Contradictory. A child who has lived a long life like it felt like walking through the eye of a hurricane, finding itself lost in an immense void. A chilling, terrifying emptiness in the very way people initiate a dialogue. They draw a rigid line between "input" and "output" like industrial factories manufacturing components. They argue over what role information plays, or how creativity needs to be adjusted to bridge the gap between "knowledge" on paper and "reality" in life. No one bothers to pause and ask: What are the kids actually thinking?
Toyota & The Lesson of Listening
Swept into that heated and fierce debate, it had to guard itself, forcing its mind to pause for a beat. Reflecting. On the miles already traveled. It has walked side-by-side with more than 500 students from 14 different universities in a series of experimental projects over a span of nearly six years. It was an unusual, lonely, and solitary journey—not a pragmatic "headhunting" safari like those conducted by typical corporate entities on the market, but rather like a stray swallow searching for its own spring.
A few parts crazy. A few times wild.
Watching the arguments and criticisms still cracking sharply across the auditorium, it asked itself: "Have I ignited their thinking in a truly positive direction? And is there anyone here who actually knows how to listen?"
We, the adults, never stop labeling Gen Z as rebellious, fragile, or the "snowflake generation." Ask yourself. Have we ever sat down in unscripted talk shows to listen to their raw, naked vulnerabilities the way it once did? Those kids understand their lives perfectly well! They are acutely aware that they face horrifying pressures from the brutal elimination of an industrial wheel made even more terrifying by the two letters: AI. And above all, it is the family, the adults, and this highly calculating environment that molded a generation exactly like the youth of today. So why do we now turn around and blame them?
When a group of children who have lived long conclude that “living a peaceful life is enough,” it becomes troubling to see another group of anxious kids wondering, “what if my life isn't spectacular?”
Suddenly, the mirror of time reflected backward, tossing it back to its own youth a few decades ago.
Back then, wasn't the “green field” child within it just as ignorant, reckless, and arrogant? In those sun-drenched youthful days, it too was overly confident in its abilities, even challenging the interviewer and the two hiring managers with an ego as big as the sky. The result was a fail. A painful rejection on its very first attempt to step through the gates of the corporate giant Toyota.
A stroke of luck. If back then, the seniors at Toyota hadn't looked upon it with tolerance, if they hadn't opened their hearts to overlook the arrogance and impulsiveness of youth to grant it a second chance, it probably wouldn't have been able to walk alongside that giant on this long life journey until this very day. When rice is ripe, it bows its head, but before ripening, hasn't every stalk of rice had a time when it was vibrant green, completely straight, and arrogantly piercing the sky?
Fortunate. Those two individuals remain close to it even today; listening and guiding. Does life lack a basic sense of tolerance?
This ecosystem of education and career orientation, in the grand scheme of things, cannot simply dump all responsibility onto a single university, a single president, or a specific ministry or department. Reflecting. That momentum requires a larger environment from the government, and a smaller, warmer scope from within families. Or sometimes, it just takes a shift in mindset from each adult among us. That is enough.
We don't need to alter grand macro-strategies. Every adult sitting in this auditorium simply needs to slow down a beat before opening their mouth to criticize, and remember their own youth. Remember how disoriented, how stumbled, and how wild we once were. Is there truly a difference between the generations of past and present? The only difference is that in its era, youth were not "lucky" enough to hear easy, instant, and dense criticisms plastered across cyberspace like today's generation. Thus, the scars of yesterday's youth were simply better hidden.
The audio system in the hall continued to amplify the speeches, the exquisitely designed acoustic filters making the rising and falling voices sound light like waves drifting ashore. The university president issued directives and mandates to the departments to implement new educational schemes. People busily took notes again, hurriedly preparing for a new cycle.
It left its seat, quietly slipping away just as it had arrived. It stepped out the door, leaving behind the splendid auditorium and the bustling crowd preparing for a lunch filled with diplomatic small talk intertwined with mutual interests. Stepping out of that suffocating concrete cocoon, it felt as though it had just shed a rough outer shell to return to its own love, where someone was patiently waiting.
At home, its little girl was waiting for her father to kick off a weekend roaming around the streets of Saigon. A Generation Alpha is growing up, a pure soul longing for hand-holding, for rustic, wordless lessons gathered from slow bike rides beneath the shade of ancient oil trees. In that world—the world of father and daughter—there will be no self-interest cutting through, no KPIs, no essays on right or wrong, and no industrial input-output calculations. There is only listening, empathy, and the most natural laughter life has to offer.
Just open your eyes; even if life runs dry, our hearts remain overflowing with faith and love alongside our children.
Thank you for making it back just in time.
