“Ai rồi cũng về nơi đây con ạ,” ông già chỉ cho thằng nhóc những ngôi mộ trẻ, những đứa nhỏ, những người lớn chứ không chỉ có người già. “Sự sống và cái chết luôn song hành, như sáng và tối vậy.”
Sài Gòn lúc tờ mờ sáng và cây cầu của những giấc mơ
Sài Gòn. Tháng Chạp nũng nịu rất riêng. Nó không lạnh buốt như cái rét của miền Trung quê cha. Nó se lạnh, cái lạnh đủ để người ta muốn xích lại gần nhau hơn, nhưng cũng đủ tỉnh táo để bắt đầu một hành trình mà "Ông già" gọi là "đi tìm gốc rễ".
Tảo mộ. Tờ mờ sáng. Kim đồng hồ nhích từng bước lười biếng. Ông già và Merci. Thằng nhóc mười ba tuổi, đang ở cái ngưỡng lẻ ra "giấc ngủ là chân lý", vặn vẹo thân hình như một con sâu bướm đang cố thoát khỏi cái kén chăn ấm, đằng này thằng nhóc ngồi chờ sẵn ông già để bắt đầu một chuyến đi.
Lủi thủi dắt xe ra khỏi hẻm. Đường phố lúc này chưa nhiều tiếng còi xe inh ỏi, chỉ có tiếng chổi tre quét rác ràn rạt trên mặt đường của những người công nhân vệ sinh.
Bầu trời lúc này là một bức tranh sơn dầu chưa khô. Những mảng màu xanh đen đậm đặc bắt đầu bị pha loãng bởi một dải màu tím than và hồng nhạt ở phía chân trời. Những áng mây lơ lửng, xếp lớp lên nhau như những chiếc vảy cá khổng lồ, trôi lững lờ như chẳng muốn đánh thức thành phố đang say ngủ. Đối nghịch với vẻ tĩnh lặng của bầu trời là những ánh đèn đường vàng vọt, cô độc, chiếu xuống mặt đường nhựa còn đọng sương đêm, tạo nên một cảm giác vừa liêu trai vừa ấm áp.
Khi xe lăn bánh qua cầu Bình Triệu, gió sông thổi thốc vào mặt, tỉnh cả người. Merci ngồi sau, hai tay đút túi áo khoác, bắt đầu ngắm một ánh bình minh đang lên, nơi những tòa nhà như xuyên vào bầu trời. Lố nhố.
Đời buôn gánh bán bưng. Chợ sáng đã bắt đầu nhóm họp. Những sạp hoa rực rỡ sắc màu: hoa vạn thọ vàng rực cả một góc đường, hoa ly thơm nồng nàn, và những bó cúc trắng tinh khôi. Cô bán hàng đon đả mời chào, cạnh bên là cô con gái nhỏ, chừng độ tuổi của thằng nhóc, đang phụ mẹ bó những nhành huệ trắng bằng sự tỉ mỉ của một nghệ nhân nhí. Merci nhìn chăm chú.
Ông già không đáp, nghĩ về những đứa trẻ phải lớn nhanh hơn tuổi của mình. Cười. Khen. Con gái giỏi, rồi đi. Đường đi bắt đầu nhiều khói bụi hơn khi dòng người đổ về phía ngoại ô ngày một đông. Những chiếc xe chở đầy quà Tết, những chậu mai vàng rực rung rinh sau yên xe máy, tất cả tạo nên một không khí hối hả, như thể ai cũng đang chạy đua với thời gian để kịp về nhà.
Chuyện trò. Nghĩa trang liệt sĩ. Chủ đề thằng nhóc hỏi về nơi nằm xuống của cha, ông; có phải nằm ở nơi đó không. Rối lòng. Ông già khơi lại từ điển lưu giữ trong đầu mình. Tâm tưởng. Nghĩa trang liệt sĩ hiện ra dưới ánh bình minh rực rỡ. Nơi tưởng nhớ về những con người đã ngã xuống, vô danh. Xe vẫn lướt đi trên một chủ đề được nói tiếp. Thằng nhóc của ông già tưởng nhớ về một nơi được khắc ghi, có tên những chú, bác và ông mình.
Trò chuyện. Thằng nhóc hỏi về dòng họ. Ông già bắt đầu kể cho thằng nhóc nghe về cha ông – những câu chuyện mà chính ông già cũng từng được nghe kể lại từ “người tình tóc bạc” (mẹ của ông già), từ chị, từ các anh. Gia đình vốn có một bức ảnh cũ bị khuyết mất một góc hình – một khoảng trống bí ẩn của lịch sử. Và giờ đây, chỉ có thằng nhóc Merci đi cùng ông già để dặm vá lại những ký ức đó.
Thằng nhóc tò mò hỏi về ông nội – người lính biệt động thành năm nào. “Ông nội sống ở đâu và vì sao lại ra đi hả ba?”
Ông già chạy chậm lại. Ôn một hoài niệm cũ, lục lọi ký ức chắt chiu trong hành trình lần mò về quá khứ. “Ông nội con từng sống ở quận Nhất, được cấp nhà ở đường Ngô Tùng Châu giờ là đường Lê Thị Riêng, trong cùng con hẻm nhỏ người nghệ sĩ tài danh Thanh Nga, người đã ra đi khi độ tuổi xuân thì. Những vết thương chiến tranh không chỉ hằn trên da thịt mà còn giấu kín trong lồng ngực. Rồi lần lượt, ông cũng ra đi trong chính con hẻm nhỏ đó, vì những vết thương cũ tái phát.”
Merci im lặng. Ông già tưởng đoán. Nó nhìn vào bóng tối của những con hẻm, có lẽ đang tưởng tượng về một thời rực lửa mà ông nội nó đã đi qua. Khi đi qua nghĩa trang liệt sĩ, ông già giải thích một cách giản đơn rằng: “Nơi đó là chốn giấu của những con người đã ngã xuống. Có những bia mộ vô danh đến giờ vẫn chưa tìm lại được người thân. Đó là cách để mình học cách trân trọng cuộc sống, trân trọng hòa bình mà mình đang có.”
Đời mộ. Những cuộc đời gắn bó với bia mộ, mộ bia. Chuyện trò, sau gần cả năm gặp lại. Người nói với mộ, mộ im. Người nói với người giữ mộ, kẻ còn, người mất.
Đất, nước, gió và chuyện “đầu heo” làng Sình
“Đây là con trai lớn em, em dẫn đi để biết nơi ông cha chúng nó nằm xuống”. Đi đến mộ nào, ông già cũng nói.
Nơi mộ ông. Ông già nói với người giữ mộ, gã đàn ông đã gậy sộp theo năm tháng, chiếc áo sơ mi kẻ sọc cũng bắt đầu sờn bạc theo tháng năm.
Nơi mộ cha. Ông già nói với người chăm mộ, gã đàn ông giờ rạng rỡ một nụ cười, ánh mắt ánh lên tia sáng khi kể về cuộc sống của hiện tại, hai đứa con gái đã trưởng thành, yên bề gia thất, có công việc đàng hoàng để bớt lắng lo, đưa làm nghề giáo, đứa làm mua hàng của một siêu thị Nhật. Cười. Ông già nói: nói cháu nó cố gắng anh nha.
Quét dọn, lau chùi, dọn dẹp. Thấp đèn, đốt hương, sau khi mâm bánh trái đủ đầy, hoa nở rộ một góc mộ. Thằng nhóc bắt đầu cúng kiến cùng với ông già với những câu hỏi lần giở về một thế giới mới.
“Ông cố là người thế nào ba? Sao trên bia lại ghi ba chữ Bình - Trị - Thiên?”
Ông già ngồi xuống bên nấm mộ, kể về người đàn ông trưởng tộc quyền uy ở làng Sình, Thừa Thiên. “Ngày xưa, mỗi dịp lễ lạt, ‘đầu heo’ phải được mang để dành riêng, để kính dâng và để ông cố ngồi ở chiếu trên cùng. Đó là cái uy của người đứng đầu. Rồi chuyện ‘đích tôn’ truyền thừa qua bác hai, rồi đến anh hai... những con người của một thời đại cũ, chẳng biết giờ thế hệ trẻ có còn thiết tha nhớ đến không.”
Ông già giải thích cho Merci về ba chữ Bình Trị Thiên – một dòng lịch sử của mảnh đất từng sáp nhập, tách rời rồi lại hợp nhất của ngày hôm nay. Merci xoa nhẹ lên tấm bia đá lạnh ngắt,
“Ai rồi cũng về nơi đây con ạ,” ông già chỉ cho thằng nhóc những ngôi mộ trẻ, những đứa nhỏ, những người lớn chứ không chỉ có người già. “Sự sống và cái chết luôn song hành, như sáng và tối vậy.”
Những người giữ mộ và tập tục đời người
Ông già gọi để nhắc mình nhớ. Ông già giới thiệu Merci với những con người giữ mộ. Ông gọi tên từng người một cách thân thiết, như sợ nếu mình quên gọi, tên họ sẽ tan biến vào thinh không.
Ông già gọi để nhắc nhớ mọi người, để lỡ mai sau có đứa trẻ tìm về, có người dẫn đường cho chúng tìm về mộ của ông cha. Ông già sẻ chia cho con trẻ một tập tục của cha ông – thứ mà có lẽ nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng có thể viết cả một cuốn sách dày để phân tích.
Ông già chẳng muốn đặt gánh nặng lên vai đám trẻ làm gì, chỉ là muốn cho nó biết cuộc sống có cái chi, có một tập tục như thế, một sợi dây liên kết vô hình giữa người sống và người chết. Cười. Ông già của ngày xưa của hai ba mươi năm về trước, chắc không tưởng tượng được mình của hôm nay, cũng bắt đầu tập giữ gìn những gì mà ông bà từng kể, để đám trẻ mường tượng về một cuộc sống của cha ông, về cội nguồn của một dòng lịch sử.
“Con chỉ cần biết thôi, không cần phải ‘gồng’ mình lên để gánh vác đâu,” ông già vỗ vai thằng nhóc khi thấy nó đang đứng nhìn chăm chú một ngôi mộ vô danh.
Cuối tuần, Sài Gòn bắt đầu “lang bạt” nắng. Bình minh rực rỡ lúc sớm mai đã nhường chỗ cho cái nóng bắt đầu len lỏi. Con người từ khắp nơi bắt đầu đổ ra đường, trả lại cho Sài Gòn cái vẻ ngất ngư, hối hả của những ngày cuối năm.
Hai cha con trở về nhà khi cái nắng đã đậu vàng trên vai áo. Merci mệt phờ. Sau một buổi sớm tảo mộ, sau những câu chuyện về ông nội biệt động, về ông cố trưởng tộc và những ngôi mộ trẻ,...thằng nhóc hứng thú về một câu chuyện khác của cuộc sống này. Chẳng phải sinh, mà là tử.
https://chienphan.blogspot.com/2013/01/at-gio-mua-chuyen-tro-mot-som-thanh-minh.html
“Everyone will eventually return here, son,” the Old Man said, pointing to the graves of the young, the children, and the adults, not just the elderly. “Life and death always go hand in hand, like light and darkness.”
Saigon at Dawn and the Bridge of Dreams
Saigon. The twelfth lunar month has its own peculiar way of being coquettish. It isn’t the biting, bone-chilling cold of the Father's Central hometown. It is a brisk chill—just enough to make people want to huddle closer, yet sharp enough to keep one alert to begin a journey that the "Old Man" calls "the search for roots."
Visiting ancestral graves. Daybreak. The clock hands move with a lazy reluctance. The Old Man and Merci. A thirteen-year-old boy at an age where "sleep is the ultimate truth," wriggling like a caterpillar trying to escape its warm blanket cocoon. Yet, here he was, sitting ready, waiting for the Old Man to begin the trip.
They quietly wheeled the motorbike out of the alley. The streets were not yet filled with the chaotic blare of horns, only the rhythmic shush-shush of bamboo brooms against the pavement as sanitation workers swept the night away.
The sky at this hour was an unfinished oil painting. Thick patches of deep blue-black were being diluted by a streak of charcoal violet and pale pink on the horizon. Clouds hovered, layered like giant fish scales, drifting listlessly as if they didn't want to wake the slumbering city. Contrasting with the sky's stillness were the lonely, jaundiced streetlights casting a glow on the dew-slicked asphalt, creating a sensation that was both ghostly and warm.
As the bike rolled over Binh Trieu Bridge, the river breeze slapped their faces, jolting them awake. Merci sat behind, hands tucked deep in his jacket pockets, beginning to watch a sunrise that pierced through the skyline. Crowded yet sparse.
The life of street vendors. The morning market was already gathering. Stalls of vibrant flowers: marigolds turning a corner into a sea of gold, fragrant lilies, and pure white daisies. A saleswoman called out cheerfully; beside her was a young girl, roughly Merci’s age, helping her mother bundle white tuberoses with the meticulousness of a child artisan. Merci watched intently.
The Old Man didn't respond, thinking about children who have to grow up faster than their years. A smile. A word of praise: "That girl is capable," and they moved on. The road became dustier as the stream of people heading toward the outskirts grew thicker. Motorbikes laden with Tet gifts and shivering golden apricot blossoms created a hurried atmosphere, as if everyone was racing against time to make it home.
Conversations. The Martyrs' Cemetery.
The boy asked if his grandfather and grand-uncles lay there. A stir in the heart. The Old Man rummaged through the dictionary stored in his mind. In his mind's eye, the Martyrs' Cemetery appeared under the brilliant sunrise—a place of remembrance for those who fell, nameless. The bike glided on as the topic continued. The Old Man’s boy remembered a place where names were etched—the names of his uncles and his grandfather.
They talked about the lineage. The Old Man began telling Merci about their ancestors—stories he himself had heard from the “Silver-Haired Lover” (the Old Man’s mother), from his sisters, and his brothers. The family possessed an old photograph with a missing corner—a mysterious void in history. And now, only Merci accompanied the Old Man to patch up those memories.
The boy curiously asked about his grandfather—the Saigon Special Forces soldier of years past. “Where did Grandpa live, and why did he pass away, Dad?”
The Old Man slowed down. He revisited an old nostalgia, searching through memories cherished during this crawl back to the past. “Your grandfather used to live in District 1. He was granted a house on Ngo Tung Chau Street—now Le Thi Rieng—in the very same small alley as the legendary artist Thanh Nga, who passed away in the bloom of her youth. War wounds are not just scarred on the skin; they are hidden deep within the chest. One by one, he also passed away in that same small alley when his old wounds flared up.”
Merci fell silent. The Old Man guessed his thoughts. The boy looked into the darkness of the alleys, perhaps imagining the fiery times his grandfather had walked through. As they passed the Martyrs' Cemetery, the Old Man explained simply: “That is the hiding place of those who fell. There are nameless headstones whose families have still not been found. It is a way for us to learn to appreciate life, to appreciate the peace we have.”
Life at the gravesite. Lives intertwined with headstones and epitaphs. Conversation, after nearly a year apart. The living spoke to the graves; the graves remained silent. The living spoke to the grave keepers; the gone and the remaining.
Earth, Water, Wind, and the "Pig's Head" of Sinh Village
“This is my eldest son; I brought him here so he knows where his ancestors lie.” At every grave they visited, the Old Man would say this.
At the grandfather's grave. The Old Man spoke to the grave keeper, a man who had grown frail over the years, his striped shirt fading with time.
At the father's grave. The Old Man spoke to the caretaker, a man now radiant with a smile, his eyes shining as he spoke of his current life: his two daughters were grown and settled with good jobs—one a teacher, the other a buyer for a Japanese supermarket. A smile. The Old Man said: "Tell the children to keep trying, brother."
Sweeping, wiping, tidying. Lighting lamps, burning incense. After the trays of cakes and fruits were laid out and flowers bloomed at the corner of the grave, the boy began to pray with the Old Man, his questions unfolding a new world.
“What was Great-Grandpa like, Dad? Why does the headstone say these three words: Binh - Tri - Thiên?”
The Old Man sat by the grave, telling him about the powerful clan head in Sinh Village, Thua Thien. “In the old days, during festivals, the ‘pig's head’ had to be set aside specifically to be offered and so that Great-Grandpa could sit at the head of the table. That was the prestige of a leader. Then there was the matter of the ‘eldest grandson’ inheritance through your eldest uncle, then your eldest brother... people of an old era, I wonder if the younger generation still cares to remember them.”
The Old Man explained to Merci about the three words Binh Tri Thien—a historical line of a land that was merged, separated, and merged again today. Merci gently stroked the cold stone tablet.
“Everyone will eventually return here, son,” the Old Man said, pointing to the graves of the young, the children, and the adults, not just the elderly. “Life and death always go hand in hand, like light and darkness.”
The Grave Keepers and the Traditions of a Lifetime
The Old Man called out names to remind himself to remember. He introduced Merci to the grave keepers. He called each by name intimately, as if fearing that if he forgot to call them, their names would dissolve into the void.
He called out to remind everyone, so that if one day the children returned, there would be a guide to lead them to their ancestors' graves. The Old Man shared with the child a tradition of their fathers—something the researcher Phan Cam Thuong could probably write an entire thick book to analyze.
The Old Man didn’t want to place a burden on the children’s shoulders; he just wanted them to know what life entails—that there is such a tradition, an invisible thread connecting the living and the dead. A smile. The Old Man of twenty or thirty years ago probably couldn't have imagined himself today, also beginning to preserve what his grandparents once told him, so the children could envision the lives of their ancestors, the roots of a historical lineage.
“You only need to know, you don't need to 'brace' yourself to carry it,” the Old Man patted the boy’s shoulder as he saw him staring intently at an anonymous grave.
The weekend. Saigon began to be "vagrant" with sunlight. The brilliant sunrise of the early morning had given way to the heat that began to creep in. People from everywhere began to pour into the streets, returning to Saigon its giddy, hurried look of the year's end.
The two returned home as the sun perched golden on their shoulders. Merci was exhausted. After a morning of grave visiting, after the stories of the special forces grandfather, the clan head great-grandfather, and the young graves... the boy was intrigued by a different story of this life. Not of birth, but of death.
