[Sách] Đức Phật - Donald S. Lopex JR.

"Đức Phật không phải là một vị thần bước xuống từ cõi trời để ban phát ân huệ, mà là một con người đã dũng cảm nhìn thẳng vào thực tại đau đớn nhất: sinh, lão, bệnh, tử. Ngài từ bỏ hoàng cung không phải vì chối bỏ thế gian, mà vì nhận ra sự mong manh tột cùng của mọi thành lũy quyền lực trước dòng chảy vô thường."

Nó tìm về với những chuyến đi "về miền bí ẩn"—những trang bạt sách khảo cứu tôn giáo, lịch sử và triết học, nơi nó lần dò về văn minh cổ xưa. Hôm nay, nó khẽ chạm vào cuốn khảo cứu Đức Phật (The Buddha) của học giả Donald S. Lopez Jr.

Dù phải bỏ qua dăm ba trang đầu lem luốc, lộn xộn bởi lỗi in ấn vụng về của nhà xuất bản, cuốn sách vẫn mở toang ra trước mắt nó một lối tiếp cận mới mẻ và lý trí hơn việc thần thành hóa theo chiều tôn giáo tôn vinh.

Ngón tay nó sần sùi lướt qua từng trang sách ố vàng. Khác với những pho tượng dát vàng uy nghiêm, bất biến chốn đền chùa mà nó từng chiêm bái trong những chuyến lễ bái cầu an, Đức Phật trong những trang khảo cứu của Lopez hiện lên trần trụi, sống động và chạm đến tận cùng của một hành trình tìm hiểu này, so sánh giữa các tư liệu để viết ra. Đó không phải là một vị thần linh xa xôi ban phát phép màu hay một biểu tượng tôn giáo bị đông cứng trong huyền thoại, mà là một con người bằng xương bằng thịt.

"Lời dạy sâu sắc nhất và cũng gây xáo trộn nhất của Đức Phật là giáo lý vô ngã: không có một linh hồn bất biến, không có một cái 'Tôi' trường tồn đứng sau những suy nghĩ và cảm thọ. Bản ngã mà con người bấu víu bấy lâu nay thực chất chỉ là một dòng chảy liên tục của các uẩn—như những hạt bụi lấp lánh chao nghiêng trong luồng gió thoảng."

Bằng phương pháp khảo cứu văn bản học nghiêm ngặt, đối chiếu tỉ mỉ giữa các nguồn tư liệu Pali, Phạn văn, Tây Tạng và Hán tạng, Donald S. Lopez Jr. đã không viết một cuốn sách tụng ca tín ngưỡng. Ông cầm chiếc dao mổ của một nhà sử học sắc sảo, phẫu thuật từng lớp trầm tích huyền thoại để lộ ra một hành trình tư tưởng vĩ đại qua ba lát cắt chấn động:

Lopez phục dựng lại cuộc ra đi của Tất-đạt-đa, từ lúc sinh ra cho đến khi giác ngộ, không phải như một hành vi đào tẩu trốn tránh bổn phận thế tục, mà là một sự cắt đứt, dứt khoát xé toạc ảo tưởng về sự an toàn vĩnh cửu. Trước cảnh tượng người già, kẻ bệnh, xác chết và vị tu sĩ lang thang, vị hoàng tử trẻ nhận ra rằng lâu đài nguy nga, gấm vóc lụa là và vương quyền tối thượng chỉ là một sự lộng lẫy bao bọc lấy sự mục ruỗng tất yếu.

Một trong những điểm sáng rực rỡ nhất trong cuốn sách của Lopez là việc bóc tách giáo lý về Chiếc bè (The Raft Parable). Giáo pháp không phải là chân lý tối hậu để con người tôn thờ, quỳ lạy hay vác mãi trên lưng sau khi đã sang bờ giác ngộ; giáo pháp chỉ là phương tiện thực hành qua sông.

Hình ảnh xúc động nhất đọng lại qua lăng kính của Lopez không phải là Đức Phật ngự trên tòa sen chín tầng dát ngọc, mà là một hành giả độc hành với đôi bàn chân trần nứt nẻ, dầm mình vào cát bụi bỏng rát của lưu vực sông Hằng.

Nhát cắt lịch sử của Lopez rạch toang lớp sương mù u uất bấy lâu trong tâm trí nó.

Màn đêm đã hoàn toàn trút xuống. Phía dưới kia, phố thị Sài Gòn đang sôi lên sùng sục trong một cơn sốt mưu sinh bất tận. Những dòng xe cộ ken đặc, bấm còi inh ỏi, trườn đi như những vệt máu đỏ rực chảy xiết qua các huyết mạch bê tông khô cứng.

Nó bất giác rùng mình khi nghĩ về thời cuộc hôm nay. Khắp nơi trên mạng xã hội, ngoài quán xá vỉa hè cho đến những góc công sở xì xào, người ta không ngừng than thở về một thời kỳ "Mạt Pháp".

Người ta nhìn thấy đạo đức xã hội băng hoại, niềm tin tôn giáo bị thương mại hóa thành những món hàng buôn thần bán thánh, các ngôi chùa xây cất để "rửa" nghìn tỷ bằng bê tông cốt thép, rỗng tuếch bóng dáng chân tu. Người ta than khóc trước sự xuống cấp của nhân tâm, sự lừa lọc tinh vi của cỗ máy kim tiền, và nỗi bất an thế sự khi những cuộc xung đột địa-chính trị rực lửa ngoài đại dương đang bóp nghẹt từng nhịp thở kinh tế. Trong cơn hoảng loạn tập thể ấy, đám đông cuống cuồng chạy theo các khóa tu cấp tốc, tìm kiếm những vị "thầy tâm linh" để cầu xin bùa chú bình an, hoặc chìm sâu vào sự hoài nghi yếm thế, coi cuộc đời là một bể khổ không lối thoát.

Nó hiểu ra một sự thật vừa nhẹ bẫng:

Làm gì có một "thời Mạt Pháp" nào nằm ngoài chính tâm thức con người?

Thời đại của Đức Phật hơn hai nghìn năm trăm năm trước nào có phẳng lặng hơn hôm nay? Thời ấy cũng đầy rẫy chiến tranh đẫm máu giữa các bộ tộc, sự phân biệt đẳng cấp nghiệt ngã đến tận cùng, sự tha hóa của tầng lớp tu sĩ Bà La Môn và những giáo phái cuồng tín tự hành xác đến chết. Xã hội loài người chưa bao giờ hoàn hảo, và bóng tối của tham - sân - si chưa từng biến mất qua mọi khúc quanh lịch sử. Âu cũng là si-sân-tham.

https://chienphan.blogspot.com/2026/01/sach-ve-mien-bi-tenzin-priyadarshi.html

***

 

"The Buddha was never a celestial deity descending from the heavens to dispense unearned grace. He was a flesh-and-blood human being who dared to stare unflinchingly into the most agonizing realities of existence: birth, old age, sickness, and death. He renounced his palace not out of contempt for the mundane world, but because he recognized the abyssal fragility of all earthly ramparts before the inexorable surge of impermanence."

It retreated into pilgrimages toward "realms of mystery"—delving into scholarly tomes of religion, history, and philosophy, retracing the fractured footprints of ancient civilizations. Today, its hand gently brushed against the scholarly volume The Buddha by Donald S. Lopez Jr.

Despite having to bypass the initial pages marred by careless printing blunders, the book flung wide open an approach far more razor-sharp, rational, and unsparing than the customary deification of religious piety.

Its calloused, weathered fingers glided across the yellowed leaves. Unlike the gilded, motionless effigies enthroned in temples that It had long bowed before during routine ceremonies for peace of mind, the Buddha within Lopez’s rigorous textual scrutiny emerged raw, pulsing, and laid bare at the very bedrock of human inquiry. He was neither a distant deity showering supernatural miracles nor an embalmed icon frozen in myth, but a living, breathing man.

"The Buddha’s most profound and disruptive teaching was the doctrine of non-self (anātman): there is no immutable soul, no eternal 'Self' standing behind thoughts and sensations. The ego to which humanity clings so desperately is nothing more than a ceaseless, shifting stream of aggregates—like specks of dust dancing precariously across a sudden gust of wind."

Employing rigorous textual philology and systematically cross-examining Pali, Sanskrit, Tibetan, and Classical Chinese sources, Lopez crafted no devotional panegyric. Armed with the sharp scalpel of a seasoned historian, he surgically stripped away accumulated layers of mythical sediment to expose a monumental intellectual pilgrimage across three seismic dissections:

First, Lopez reconstructed Siddhartha’s departure from birth to enlightenment not as an act of cowardice or an evasion of secular duty, but as a deliberate, uncompromising rupture that shredded the illusion of perpetual security. Confronting the old, the diseased, the dead, and the wandering ascetic, the young prince realized that glittering palaces, fine silks, and absolute sovereignty were merely ornate facades masking inevitable rot.

Second, among the work's most incandescent revelations was its dissection of the Parable of the Raft. The Dharma is not an ultimate dogma to be venerated, idolized, or hauled perpetually upon one's back once the far shore has been attained; the teaching serves strictly as an operational vehicle to cross the turbulent river.

Finally, the most arresting image etched through Lopez’s lens was not a Buddha perched atop a nine-tiered, jade-inlaid lotus throne, but an ascetic walking entirely alone on cracked, bare soles, plunging himself directly into the scorching dust and blistering sands of the Ganges basin.

Lopez’s surgical cut of history sliced clean through the lingering fog that had long suffocated its mind.

Night had fallen completely. Far below, the metropolis of Saigon boiled in the relentless fever of daily survival. Dense currents of motorbikes and cars, blaring shrill horns, crept through the streets like streaks of inflamed blood coursing through rigid concrete arteries.

An involuntary shiver ran down its spine as It contemplated the contemporary world. Everywhere across digital screens, on roadside curbs, and within the hushed whispers of corporate cubicles, people endlessly lamented an era of "Dharma Decline" (Mappō / Thời Mạt Pháp).

They witnessed social morality disintegrate, religious faith commodified into cheap trade for spiritual profit, and thousand-billion-dong concrete temples erected to launder fortunes—monumental shells completely devoid of genuine spiritual practice. They wept over the degradation of the human conscience, the insidious trickery of the monetization machine, and the gnawing dread of global turmoil as maritime geopolitical powder kegs choked economic lifelines. Swept into this collective panic, masses rushed toward instant spiritual retreats, groveling before self-anointed gurus for amulets of protection, or sank headlong into cynical defeatism, dismissing existence as an irredeemable abyss of suffering.

Then, an unadorned truth struck It with sudden, weightless clarity:

How could there ever be an "era of Dharma Decline" that exists outside the human mind?

Was the world of the Buddha twenty-five hundred years ago any more serene than our own? That ancient world was equally steeped in tribal bloodbaths, rigid caste tyranny, the moral decay of corrupt priesthoods, and fanatical ascetic cults starving themselves to death. Human society was never pristine, and the shadows of greed, anger, and delusion have never once vanished across any bend of history. Ultimately, it has always been the eternal trifecta: delusion, anger, and greed.

[Musing of life] Bản đồ 1989 - The map of 1989

 

"Người đi tìm lại dấu chân xưa,

Thấy trong phố mới bóng người chưa phai."

Bản đồ 1989 và phát súng đêm Ngô Tùng Châu

Sài Gòn mùa này đỏng đảnh như một cô đào chánh vừa bước qua thời son trẻ: sớm nắng chang chang rát cả da thịt, trưa hầm hập như lò than quạt dở, rồi bất thình lình đổ ụp một cơn mưa dông sũng sượt làm nước dềnh lên lấp xấp mé vỉa hè. Mưa đến nhanh mà đi cũng vội, để lại mặt đường nhựa bốc lên thứ hơi nóng ngai ngái, hăng nồng.

Giữa cái nhịp thở hối hả, nháo nhào của một đô thị triệu dân đang chạy đua từng giây với công nghệ và những tòa cao ốc kính bóng loáng, nó đứng lặng trước số nhà 98 đường Nguyễn Trãi.

Nó đến đây để tìm một cái bóng. Bóng của ông—người cha đã góp phần tạc nên vóc dáng và tâm hồn nó hôm nay.

Văn phòng ủy ban nằm lọt thỏm giữa con phố thời trang rộn rã. Đón nó là một gã đàn ông trạc tuổi mình, nhưng mái đầu đã bạc trắng như cước, sợi tiêu sợi muối đan cài vào nhau như những lớp phù sa bồi lắng qua năm tháng. Đó là thế hệ đồng nghiệp kế cận của ông ở Ủy ban Phường Bến Thành—vùng đất được sáp nhập, định danh từ năm 1989, đúng vào cái năm ông buông tay cất bước tạ từ nhân gian, bỏ lại sau lưng cả một thời đạn bom khói lửa lẫn những ngày đầu nhọc nhằn gầy dựng lại trật tự đô thành.

Gã đàn ông đối diện chăm chú lướt ngón tay thoăn thoắt trên bàn phím máy tính, thỉnh thoảng lại ngước lên nhìn nó bằng ánh mắt vừa ngạc nhiên vừa ái ngại. Gã dường như không hiểu nổi tại sao một kẻ trạc tuổi mình, sống giữa thời buổi số hóa cuồn cuộn, lại có thể lạc lõng và ngơ ngác đến tội nghiệp trước những ứng dụng thông minh, Zalo hay hàng tá tiện ích văn phòng bảnh bao.

Nó chẳng bận tâm. Nó chỉ mải miết cúi đầu, hai bàn tay run run lần giở từng trang giấy bìa ố vàng, mép đã mủn đi vì mối mọt và lớp bụi thời gian. Từng cử chỉ của nó cẩn trọng, nắn nót như sợ chỉ cần một hơi thở mạnh cũng làm vỡ vụn mảnh hình hài của ông mà nó đang cố công gom nhặt lại từ những dòng trích lục hiếm hoi.

Gã nhìn nó, rồi lại cúi xuống nhìn bức ảnh thẻ đen trắng đã sờn góc của người đàn ông trong hồ sơ—một gương mặt cương nghị, sáng ngời vẻ điển trai của tuổi thanh xuân phơi phới thuở nào. Từng trang lý lịch ngắn gọn mà nặng trĩu: ngày nhập ngũ khi tóc còn xanh, ngày thân thể hứng trọn viên đạn nơi chiến hào khốc liệt, những chuỗi ngày đọa đày trong lao tù cùm kẹp, và cả những năm tháng hậu chiến bị những cơn đau từ vết thương cũ giày xéo đến kiệt cùng.

Gã khẽ chép miệng, giọng chùng xuống:

– “Ông giống ổng quá chừng. Mà sao hay vậy, tới giờ vẫn còn giữ lại được bộ hồ sơ nguyên vẹn cỡ này?”

Nó nghe cuống họng mình nghèn nghẹn, đắng ngắt. Không đáp lời, nó lặng lẽ phóng tầm mắt qua ô cửa kính sáng loáng, nhìn xuống con đường Lê Thị Riêng rợp bóng cây xanh mướt ngay bên cạnh. Con đường này, trước năm 1985, chính là đường Ngô Tùng Châu—nơi cất giữ căn nhà số 123 cũ kỹ mà nhà nước từng cấp và ông đã gắn bó suốt một thuở thăng trầm.

Trong ký ức nhạt nhòa đến nhói lòng của nó, hình ảnh ngôi nhà ấy chỉ còn đọng lại đúng hai lần: một lần là khi ông nằm thoi thóp trên giường bệnh với hơi thở đứt quãng, và lần thứ hai, là khi cả gian phòng nhỏ chìm ngập trong làn khói hương nghi ngút tiễn biệt một kiếp người.

Dưới lòng đường bây giờ, đám người trẻ thế hệ Gen Z áo quần thời thượng, tai đeo tai nghe không dây lướt đi thoăn thoắt trên những chiếc xe tay ga láng bóng. Người ta bấm còi inh ỏi, vội vã với những cuộc hẹn, nào mấy ai biết dưới lớp nhựa đường phẳng lì kia từng là những vệt máu, những bước chân thầm lặng của những người lính biệt động thành Sài Gòn - Gia Định năm xưa.

Ký ức của ông, ngạc nhiên thay, không nằm ở những tấm huân chương cất kín trong tủ kính, mà lại gắn chặt với một sự kiện bi tráng từng làm rúng động toàn cõi Sài Gòn cuối năm 1978: Vụ ám sát vợ chồng nghệ sĩ tài danh Thanh Nga ngay trước cổng nhà số 114 Ngô Tùng Châu—chỉ cách nơi ông ở vài bước chân.

Ngẫm lại, đêm 26 tháng 11 năm đó, trời Sài Gòn cũng se se lạnh sau một cơn mưa muộn. Ông khi ấy là người chỉ huy đơn vị bảo vệ an ninh trật tự khu vực nội đô. Phát súng oan nghiệt nổ ra xé toạc màn đêm thanh bình mong manh vừa mới chớm nở sau chiến tranh. Khi ông lao đến hiện trường, nữ hoàng sân khấu cải lương với vai diễn Thái hậu Dương Vân Nga lẫm liệt trên sân khấu chỉ còn là một thân xác mảnh mai nằm gục trong vũng máu, tay vẫn còn nắm chặt lấy vạt áo người chồng.

Cái chết của Thanh Nga không chỉ là một vụ án hình sự chấn động, mà còn là nỗi trăn trở giày vò ông cho đến tận cuối đời: Giữ được cả một thành phố qua mưa bom bão đạn, mà sao có lúc chẳng giữ nổi một tiếng hát cho trần gian.

Nó cúi đầu, cẩn trọng gom lấy tập tài liệu mỏng manh ôm chặt vào lòng, run rẩy như thể sợ chỉ cần một cái chớp mắt hay một làn gió vô tình lướt qua cũng đủ làm tan biến những ảnh hình mong manh cuối đời về ông thêm lần nữa.

Người đồng nghiệp thuộc thế hệ sau khẽ gật đầu, gửi lại cho nó một lời hẹn chân tình: sẽ cố công lục tìm thêm trong những ngăn tủ lưu trữ, còn nếu không, sẽ sớm nhắn để nó tìm về số 45 Nguyễn Văn Bá. Nơi ấy—vùng đất Thủ Đức rợp bóng cây—vẫn lặng lẽ lưu giữ vẹn nguyên và sâu dày hơn bao giờ hết những ký ức về một thế hệ của ngày xưa: thế hệ của những con người kiên trung, dấn thân trọn vẹn, đỏ rực từ ánh mắt cho đến từng nhịp đập con tim.

Thế hệ của ông đã hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh núi sông. Họ để lại cho thành phố này một hình hài bình yên, nhưng vô tình lại để lại một khoảng trống hoang hoải trong lòng những đứa con—những đứa trẻ lớn lên trong thời bình, đủ đầy cơm áo nhưng lại luôn chới với đi tìm một điểm tựa tinh thần giữa những cơn bão lòng của thời hiện đại.

Ánh mắt má Giàu

Rời con phố Lê Thị Riêng bảng lảng khói chiều, nó đến hội ngộ cùng em—người đang cùng nó đi qua những tháng ngày chông chênh nhất của cuộc hôn nhân gần mười lăm năm. Khắc khẩu, lo toan, sự bận rộn của công việc, nỗi trăn trở về tương lai của đàn con nhỏ và những bất đồng vụn vặt tích tụ lâu ngày đã biến những bữa cơm gia đình thành những khoảng lặng nặng trĩu thở dài.

Em ngồi bên trái, má Giàu ngồi bên phải.

Giữa không gian chộn rộn mùi khói thơm của tiệm ăn Hồng Phát trên đường Võ Văn Tần, má—Nghệ sĩ Nhân dân Ngọc Giàu—vẫn nguyên vẹn cái dáng người đẫy đà, phúc hậu, mái tóc uốn lọn bồng bềnh quen thuộc và đôi mắt sắc sảo nhưng thăm thẳm đượm buồn của một kiếp tằm đã rút cạn từng sợi tơ lòng qua trăm cay nghìn đắng. Ở tuổi này, bước chân má đã chậm chạp đi đôi phần, bàn tay đeo chiếc nhẫn ngọc bích đã điểm lấm tấm những nốt đồi mồi thời gian, nhưng tiếng cười nói thì vẫn sang sảng, ấm áp, rặt cái tình hào sảng, bao dung của đất trời phương Nam.

Má từng là bạn diễn tri kỷ, người cùng đứng chung thánh đường nghệ thuật với cô Thanh Nga thuở hoàng kim rực rỡ, và cũng là người bạn vong niên mà ba nó ngày xưa hết mực kính trọng bởi cái tâm làm nghề thanh sạch, khẳng khái. Ngồi cạnh má, nghe hơi ấm tỏa ra từ vạt áo, tự dưng nó thấy thèm đến cồn cào được nghe má cất lên một khúc ca, một câu vọng cổ ngọt lừ để xoa dịu đi những xốn xang đang dâng nghẹn trong lòng.

– “Có gì tụi con ăn xong đi rồi nói chuyện!!”

Tiếng má rổn rảng cất lên, dứt khoát cắt ngang chuỗi cãi vã âm ỉ, ngột ngạt giữa hai vợ chồng nó. Lời má như một chiếc neo giữ lại chiếc thuyền sắp chòng chành lật úp. Hai đứa khựng lại, rồi chỉ biết cắm cúi ăn, nuốt từng muỗng nước lèo nóng hổi, để hơi ấm dịu ngọt từ từ làm mềm lại khoang ngực đang thắt nghẹn vì những ấm ức vụn vặt đời thường.

Bữa ăn vơi dần, má buông đũa, ánh mắt chùng xuống nhìn ra dòng xe cộ hối hả ngoài khung cửa, giọng trầm hẳn:

– “Nhỏ con gái má bên bển... nó gọi về nó khóc miết. Mà má biết làm sao bây giờ, tụi nó lớn hết trơn rồi, mình đâu có kề cận sớm hôm để hiểu hết ngọn ngành đặng mà khuyên răn, đành phải để cho tụi nó tự quyết lấy đời mình. Giờ ly dị rồi, thân đàn bà một mình vừa đi làm vừa gồng gánh lo cho con mọn, cực thân dữ lắm, mà ngặt nỗi nó thương con nó đứt ruột... Như má hồi xưa nè, ổng bỏ má đi biền biệt, tới chừng ổng quay về, má cũng chẳng buồn hờn ghen, tra hỏi lấy một câu. Má chỉ nhẹ nhàng nói đúng một điều: ‘Hết duyên thì thôi, đừng làm khổ nhau nữa’. Vậy đó, mà ngộ ghê hôn, nghe xong câu đó ổng lại ở tiếp với má tới tận bây giờ.”

Như để làm dịu đi cái không khí đang chùng chình nghẹn lại, má Giàu hướng mắt ra phía cửa tiệm, nơi có hai bóng người vừa dừng xe lúi húi bước vào. Ánh mắt má bỗng sáng rỡ lên nét ấm áp:

– “Kìa, hai đứa tụi nó tới kìa! Má thương hai cái thằng này dữ lắm. Thấy tụi nó mê ca mê hát quá chừng, cái nết lại thiệt thà, má chịu hổng nổi nên rước về nuôi, lo cho tụi nó chỗ ăn chỗ ở đặng theo nghề. Đời này ngộ lắm, còn nhiều người khổ dữ lắm tụi con ơi, mình thương được ai thì mình cứ dang tay ra mà thương…”

Tiếng cười nói rổn rảng, lễ phép chào thưa của hai đứa nhỏ vừa bước tới bàn như một ngọn gió trong lành thổi bạt đi những nặng nề sót lại. Nó ngồi lặng, nhận ra cuộc sống này thực chất là một chuỗi những gam màu đan cài chằng chịt: có màu đen đặc của phát súng oan nghiệt đêm Ngô Tùng Châu năm 1978; có màu xám xịt của những áp lực cơm áo gạo tiền nơi phố thị đua chen; có màu vàng ố của tập hồ sơ lưu trữ năm 1989 nhắc nhớ một kiếp người đã khuất; nhưng bao trùm và thẩm thấu lên tất cả vẫn là sắc đỏ ấm nồng của tình thương, của sự chở che và lòng bao dung không toan tính.

Bước ra khỏi tiệm ăn Hồng Phát, trời Sài Gòn đã tạnh hẳn mưa. 

Hai thế hệ—thế hệ của ba nó, của má Giàu bước qua những lằn ranh sinh tử, vết thương chiến tranh và trăm mối thăng trầm thế cuộc; cùng thế hệ của tụi nó hôm nay chật vật với những khủng hoảng căn tính, rạn nứt giữa đời sống thời bình—dẫu cách nhau cả một khoảng trời dâu bể nhưng rốt cuộc lại gặp nhau ở sau khi tìm thấy một điểm tựa duy nhất: trắc ẩn - bao dung.

Cảm ơn một chuyến tìm về, để biết mình chưa từng đơn độc giữa cõi nhân gian.

***

"One walks to seek out footsteps from days past,

Only to find, amidst the newer streets, a silhouette that never fades."

The 1989 Map and the Gunshot on Ngô Tùng Châu Night

Saigon in this season is as fickle as a prima donna who has just crossed the prime of her youth: blazing sun in the morning that scorches the skin, sultry heat at noon like an unfinished charcoal brazier, and then, all of a sudden, a torrential downpour that leaves the water lapping against the curbs. The rain arrives swiftly and departs just as hurriedly, leaving the asphalt steaming with an earthy, pungent heat.

Amidst the frantic, breathless pulse of a metropolis of millions racing against technology and glass-clad skyscrapers every second, he stood motionless before number 98 Nguyễn Trãi Street.

He came here in search of a shadow—the shadow of his father, the man whose imprint shaped his very stature and soul today.

The ward committee office was nestled quietly inside the bustling fashion district. Welcoming him was a man around his own age, yet with hair already turned stark white, salt and pepper woven together like layers of alluvium sedimented over the passage of time. This was the generation of colleagues who succeeded his father at the Bến Thành Ward People’s Committee—a jurisdiction merged and formally designated in 1989, the exact year his father let go of life and bid farewell to this mortal realm, leaving behind an era of smoke and gunfire alongside the arduous early days of restoring order to the city.

The man across from him deftly glided his fingers across the computer keyboard, occasionally glancing up with eyes that held both surprise and a quiet pity. He could hardly comprehend why someone of his own generation, living in the surging currents of the digital age, could be so pathetically out of place and clueless before smartphones, Zalo, and the array of sleek office applications.

He paid it no mind. He simply kept his head bowed, his hands trembling as he turned each yellowed page, its edges crumbling from silverfish and the dust of years. Every gesture was careful, deliberate, as if a single heavy breath might shatter the fragile silhouette of his father that he was laboring to piece together from these few surviving records.

The man looked at him, then down at the worn-corner black-and-white ID photograph of the man in the dossier—a resolute face radiating the handsome charm of an inviting youth. Each brief page of the biography carried immense weight: the enlistment date when his hair was still green, the day his body took a bullet in the fierce trenches, the agonizing days of captivity in chains and shackles, and the postwar years wracked to exhaustion by the aches of old wounds.

The man clicked his tongue softly, his voice dropping:

“You look so much like him. How on earth have you kept this entire dossier so intact all these years?”

A lump rose in his throat, bitter and thick. Offering no reply, he quietly gazed through the polished window pane down at the lush green canopy of Lê Thị Riêng Street below. Before 1985, this very road was Ngô Tùng Châu Street—home to the worn-out house at number 123, allocated by the state, where his father had spent a life of turbulent ups and downs.

In his heartbreakingly faint memory, that house surfaced only twice: once when his father lay gasping for breath on his sickbed, and the second when the small room was swallowed in plumes of incense smoke bidding farewell to a completed life.

Down on the street now, young Gen Z kids in trendy attire with wireless earbuds zipped past on gleaming motorbikes. Horns blared in a rush for appointments, hardly anyone knowing that beneath that smooth carpet of asphalt once lay trails of blood and the quiet footsteps of the Saigon–Gia Định commando soldiers of old.

His father’s deepest memory, surprisingly, lay not in medals locked away in glass cabinets, but was bound inextricably to a tragic event that shook the whole of Saigon in late 1978: the assassination of the legendary stage artist Thanh Nga and her husband right before the gates of 114 Ngô Tùng Châu—a mere stone’s throw from where he was stationed.

Looking back, on the night of November 26 of that year, Saigon was chilly after a late rain. His father was then commander of the unit safeguarding urban security and order. The cruel gunshot tore through the fragile veil of postwar peace. When he rushed to the scene, the queen of the cải lương stage—famed for her majestic portrayal of Queen Mother Dương Vân Nga—was nothing more than a frail body slumped in a pool of blood, her hand still tightly gripping the lapel of her husband’s coat.

Thanh Nga’s death was not merely a shocking crime; it remained an agonizing torment that haunted him for the rest of his days: having guarded an entire city through storms of bombs and bullets, yet unable to preserve a single singing voice for this world.

He bowed his head, gathering the fragile document close to his chest, trembling as if terrified that a blink of an eye or a passing breeze might once again erase those faint, final images of his father.

The junior colleague gave a warm nod, offering a heartfelt promise: he would search through the archive drawers again, and if nothing turned up, he would soon let him know so he could seek refuge for his father’s memories at 45 Nguyễn Văn Bá. There—in tree-lined Thủ Đức—the recollections of an earlier era remain preserved more fully and deeply than anywhere else: a generation of staunch, wholly devoted souls whose eyes and hearts once burned crimson with resolve.

His father’s generation had fulfilled their sacred duty to the land. They bequeathed a peaceful landscape to this city, yet inadvertently left behind an empty, aching void in the hearts of their children—offspring raised in peacetime, well-fed and well-clothed, but endlessly adrift in search of an emotional anchor amidst the inner tempests of modern life.

The Gaze of Má Giàu

Leaving behind the hazy twilight over Lê Thị Riêng Street, he went to meet her—his wife, who had been journeying alongside him through the most precarious stretches of their nearly fifteen-year marriage. Incompatible tempers, relentless worries, the grind of work, anxieties over their young children's future, and petty differences accumulated over years had turned their family dinners into heavy, sigh-laden silences.

His wife sat to his left; Má Giàu sat to his right.

Amidst the fragrant steam of the Hồng Phát restaurant on Võ Văn Tần Street, Má—People's Artist Ngọc Giàu—retained her full-figured, genial warmth, her signature soft curls, and the sharp yet sorrowful eyes of a silkworm that had spun out every thread of its soul through a lifetime of bitter trials. At her age, her gait had slowed somewhat, and age spots dotted the hand wearing a jade ring, but her voice remained resonant and warm, steeped in the generous, openhearted spirit of the Southern land.

She had once been a soulmate on stage, sharing the sanctuary of art with Thanh Nga in their golden era, and was an ageless friend whom his father deeply revered for her clean, unbending devotion to her craft. Sitting beside her, feeling the warmth emanating from her clothing, he suddenly felt a ravenous craving to hear her sing—a sweet line of vọng cổ to soothe the turbulent currents welling inside his chest.

“Eat up first, then talk, you two!”

Má’s booming voice cut cleanly through the stifling, unspoken squabble simmering between husband and wife. Her words acted like an anchor securing a boat on the verge of capsizing. Both fell quiet, heads bowed, swallowing spoonfuls of steaming broth as the gentle warmth steadily eased the knot tightening in their chests.

As the meal wound down, Má set down her chopsticks. Her gaze lowered toward the rushing traffic beyond the window, her tone softening considerably:

“My daughter over in the States... she calls home crying all the time. But what can I do? They’re grown now; I’m not there day and night to understand every detail or offer advice, so I have to let them decide their own lives. Now that she’s divorced, a woman raising a little child on her own while working is hard beyond words, but she loves that child to pieces... Take me back then: he walked out and left me for good, yet when he came back, I didn't bother being jealous or questioning him. I only said one thing gently: ‘If our fate has run out, let it be; let us not make each other suffer.’ Just like that—strange as it sounds—after hearing those words, he stayed with me all the way until now.”

As if to lift the lingering heaviness, Má Giàu looked toward the entrance where two young figures had just parked their bike and were making their way in. Her eyes lit up with sudden warmth:

“Look, there they are! I love those two boys to bits. Seeing them so passionate about singing, and so honest to the core, I couldn't bear to leave them be, so I took them under my wing, gave them food and shelter so they could pursue the craft. Life is strange, children; so many out there suffer so deeply. Whomever we can love, let us open our arms wide and love them…”

The polite greetings and lively chatter of the two boys arriving at the table blew in like a fresh breeze, sweeping away the last residues of gloom. Sitting in silence, he realized that life is a tapestry of interwoven colors: the deep black of that tragic bullet on Ngô Tùng Châu night in 1978; the dull grey of daily struggles in a competing metropolis; the faded yellow of the 1989 dossier memorializing a departed soul; yet enveloping and permeating them all remained the warm red of love, shelter, and an uncalculating grace.

Stepping out of the Hồng Phát restaurant, the Saigon rain had completely ceased.

Two generations—the generation of his father and Má Giàu, who crossed thresholds of life and death, war wounds, and the rise and fall of eras; and his own generation today, wrestling with identity crises and fractures in a peacetime world—though separated by an ocean of shifting fortunes, ultimately met after finding their singular anchor: compassion and grace.

Thank you for this journey back, to know that one has never been alone in this mortal world.

[Musing of life] Chợ (14) - Mùi chợ - The scent of market

Mùi Của Đất

"Chợ họp rồi tan, kiếp người rồi cạn, Chỉ có nụ cười mộc mạc lưu lại giữa mưu sinh."

Mỗi vùng đất, mỗi mảnh đời đều được định danh bằng một đặc điểm, như thói quen của loài người, mùi cũng trở thành một đặc điểm. Có người chọn nhớ về một thành phố bằng hương hoa sữa dịu ngọt, có kẻ thương một miền quê bởi mùi rơm rạ ngày mùa ngái nồng. Nhưng với nó, thứ mùi hương khắc sâu vào tâm khảm, nuôi dưỡng tâm hồn và đeo bám nó qua muôn vạt dặm đường bôn ba lại chính là cái mùi mà người đời vừa thương, vừa ngại, vừa tìm cách tránh xa: "Mùi chợ".

Đó là thứ hỗn hợp ngột ngạt của phù sa sông nước, của vị cá ươn, tanh nồng mắm muối, của mồ hôi áo vải ngấm nắng mưa, và của cả những nhọc nhằn ở kiếp sống nối tiếp nhau từ đời này sang đời khác. "mùi chợ" vẫn cứ ở đó, trầm lặng và nhẫn nại

Mùi nắng, gió

Nó yêu cái "mùi chợ" từ khi còn là một đứa trẻ chân đất chạy lon xon sau vạt áo bà – "người tình tóc bạc", người đã sinh ra nó, để rồi đến khi màu mây trời nhuộm trắng mái đầu, bà lại tỉ tê kể cho nó nghe về những thăng trầm của cuộc đời mình.

Trong trí nhớ đậm đà sắc màu của nó, chợ quê miền Tây sông nước là một thế giới chuyển động không ngơi nghỉ trên mặt nước đục ngầu phù sa. 

Mùi sớm mai. Khi chạng vạng sáng, lúc bình minh còn chưa kịp vắt ngang qua những rặng dừa nước, chợ nổi đã rộn rã tiếng khua chèo, tiếng máy đuôi tôm nổ tạch tạch xé tan sương đêm. Mùi chợ miền Tây là thứ mùi vô cùng đặc trưng: mùi trái cây chín vú thơm lừng từ những ghe bầu Tây Nam Bộ, mùi cá tôm tươi xanh vừa cất lưới còn tanh nồng hơi nước sông Tiền, quyện chặt với mùi khói bếp củi tỏa ra ngọt ngào, vương vãi thứ thanh âm ngọt lừ của những lời rao. Đó còn là mùi thơm nức nở, ngậy béo của những xề bánh kẹp cuốn, bánh kẹp tàn ong đổ khuôn hình con sò vàng rộm—những chiếc bánh quê dập dềnh trên sóng nước, xếp tắp lự trên chiếc mẹt nhỏ, vừa ra lò đã tỏa thứ mùi bột cốt dừa béo ngậy khiến tụi nhỏ dán mắt không rời. Hòa lẫn trong sương sớm là mùi của những thớ thịt vừa đưa ra từ lò còn nóng hổi, bốc hơi nhè nhẹ trên tấm thớt gỗ Me già. Ơn trời ai tạo một mùi nhớ thương. 

Mùi trưa tàn. Khôn lớn, bước chân lữ thứ đưa nó lên ngụ cư giữa chốn Sài Gòn nhộn nháo. Ở đây, nó lại đi tìm những góc chợ cũ kỹ nằm lọt thỏm giữa những tòa nhà bê tông chọc trời.

Chợ Sài Gòn – từ một Chợ Lớn rộn rã đậm nét Hoa-Việt, một chợ đầu mối Bình Điền sầm uất thức cùng đêm muộn, chợ Bàn Cờ ngoằn ngoèo hẻm hóc, chợ Tân Định mang dáng dấp thời gian, cho đến những ngôi chợ sớm tự phát nhô ra rồi thu lại nơi các góc hẻm đặc trưng của phố thị. Nơi ấy, người ta chỉ cần trải một tấm bạt nilon nhỏ, bày vài ba bó rau muống vừa hái, một rổ ớt xơ xác hay đôi ba con cá quẫy đuôi trong thau nhôm là đã thành một "ngôi chợ chòm hỏm" nhóm họp chóng vánh.

Chợ phố mang một thứ "mùi chợ" hoàn toàn khác biệt. Đó là mùi nhựa đường hầm hập dưới cái nắng gắt gỏng của buổi giữa trưa, mùi rau củ dập nát quyện với mùi bùn đen ngai ngái bốc lên sau cơn mưa rào bất chợt cuối chiều, mùi gia vị xộc thẳng vào mũi từ những sạp hàng xông khói, và thứ mùi mồ hôi chua nồng ướt đẫm lưng áo của những bác xe ôm ngóng chờ từng chuyến hàng giao cấp tập, của những chị quẩy gánh hàng rong miệt mài qua muôn ngõ hẻm. Chợ họp chớp nhoáng rồi nhanh chóng trả lại mặt đường cho dòng xe cộ, trôi qua như một cái chớp mắt của buổi trưa tàn.

Ơn trời ai bảo nửa ngày là xong, khi vết dấu mưu sinh và cái mùi thương nhớ ấy vẫn cứ vấn vương, hằn sâu vào tâm khảm cả một kiếp người.

Mùi người.

Mùi bà tôi. Thứ mùi cổ xưa của trầu cau khô ngấm vào từng nếp nhăn nơi khóe mắt, quyện với mùi dầu gió xanh nồng ấm mà bà hay xoa mỗi khi trở trời. Đó là thứ mùi dịu nhẹ của thời gian, của những câu chuyện cổ tích bà rủ rỉ bên võng trưa, mùi của một vòng tay đầy bao dung đã từng che chở cho cả cái gia đình này đi qua bao mùa mưa nắng 

Mùi mẹ tôi. Là thứ mùi ngai ngái, ngấm sâu của chiếc áo bà ba vẫn còn chưa kịp khô ráo hoàn toàn sau trận mưa rào đêm qua. Mẹ khoác vội chiếc áo ấy lên bờ vai gầy, liêu xiêu vội vã ra khỏi nhà cho kịp chuyến xe sớm để lấy hàng, để khi cái nắng đầu ngày vừa bừng lên gắt gỏng, sạp hàng đã sẵn sàng cho một ngày mưu sinh mới.

Mùi chú tôi. Thứ mùi của một gã công chức về hưu, người mà thời gian trôi qua dường như đã khiến thiên hạ chẳng còn ai bận lòng nhớ lấy cái tuổi, đặt lấy cái tên. Ấy thế mà hễ bước chân ra đầu chợ, chú lại được trước vài ba sạp đon đả cúi chào, rồi càng đi sâu vào trong thì lại càng nhiều sạp chợ hồ hởi đon đả mời chào hơn nữa. Nó khác xa với khung cảnh đằng sau hiên nhà chú—nơi mà giờ đây vào những dịp lễ, Tết lại vắng lặng dấu chân người ghé qua. Mấy đứa “nhỏ” toàn “guộc”, đứa thì ngại, đứa thì ngần, đứa thì sau bao năm chốn thị thành đã quen dần với cái mùi công sở, sống đúng cái triết lý "ăn cây nào rào cây đó". 

Mùi anh tôi. Thứ mùi nồng nặc mồ hôi rịn cay xè trên chiếc áo đã sờn vai, lổ chỗ vài ba đường rách, ám chặt lấy chiếc xe ba gác cũ kỹ—kỷ vật của những tháng rộng năm dài tích lũy, chắt chiu từng chiếc bánh xe đơn sơ cho đến khi dựng nên cả một chiếc thùng xe dài ngoẵng đằng sau. Mùi của những lần lên xuống hàng dồn dập, gánh vác cả khối hàng nặng trịch và cả gánh nặng gia đình trên đôi vai chai sần.

Mùi thím tôi. Dù đã lùi về bóng râm của thời gian, thím bước ra vẫn giữ nguyên cái dáng dấp chỉn chu của một viên chức ngày nào. Thím đứng giữa chốn chợ xô xồ mà trông vẫn hơn hẳn dân ở chợ một cái đầu. Chẳng biết là hơn ở điều gì, nhưng rõ nhất là trong cách ăn mặc chỉn chu, cách nói năng mực thước, hay ít ra là cái sự tinh tế biết giấu đi những vụng dại, "giấu dơ vào kẽ" sao cho thật gọn gàng, lịch sự. 

Mùi chị tôi. Thứ mùi đầm ướt sương đêm của những sớm trời vừa chực gà gáy, khi tiếng chó sủa vang xa rộn rã nơi nếp nhà ai đó trong xóm vắng. Chị lội bì bõm qua những đoạn đường đập nước, quẩy gánh hàng trôi qua bóng tối để kịp đến góc chợ khi trời vừa chong sang, nhóm nhóm lên những hy vọng nho nhỏ.

Mùi gái tôi. Cô em gái nhỏ sực nức mùi nước hoa thơm lừng, ăn mặc ra dáng hợp mode, sang chảnh khác biệt hẳn với phong cách ăn mặc xuề xòa của dân quê, chợ xóm, buôn làng. Nghe đâu em vừa trở về từ một đất nước xa xăm, làm mấy cô trong xóm cứ xầm xì nhỏ to rằng nó đi lấy chồng xứ lạ về ngon, trông đổi đời thấy rõ. Nhưng dẫu cho có lớp nước hoa xứ người kiêu kỳ che đậy, chỉ cần em lại gần, ôm lấy vai tôi, tôi vẫn ngửi ra cái mùi gốc rễ con nít miền Tây ngày nào—thứ mùi của đứa em nhỏ từng chạy lon xon dưới cái nắng cháy da đầu. 

Mùi em tôi. Thứ mùi nắng cháy khét lẹt trên da đầu, mùi của cái thời "cứt trâu" đóng vẩy đầy đầu tụi nhỏ nghèo quê. Một thứ mùi rặt "nghèo", đậm đặc, đượm màu lam lũ, gắn liền với những ngày thơ dại lam bạt chân đất chạy lăn lóc giữa bãi đất trống, thương đến thắt lòng.

Mùi cháu tôi. Thứ mùi của một thế hệ tiếp nối, quay về tiếp quản gánh nghiệp của gia đình. Sau những năm tháng được chắt chiu, nuôi dưỡng ăn học hành, lăn lộn nơi chốn văn phòng máy lạnh ngột ngạt mà thấy lòng chẳng thuộc về những bon chen này, cháu tôi lại trở về với góc chợ sô xồ, lam lũ. Nơi ấy, từng chiếc sạp cũ, từng khoảng sân đầm ướt sương đêm vẫn dang rộng vòng tay chào đón như chào đón một đứa con đi xa quay trở về nhà, chẳng một chút trách móc hay nề hà. Thứ mùi thanh xuân ngỡ như đã xa rời chốn chợ nay lại hòa quyện với mùi cá, mùi rau, mùi mồ hôi mặn mòi của đời trước. Thương đến lạ, viết sao cho hết nghĩa một từ thương...

Mọi thứ rồi sẽ trôi đi, thong thả và lặng lẽ. Những đứa trẻ rồi sẽ lớn lên, có đứa chọn chối bỏ để mải miết đuổi theo những giấc mơ phù hoa nơi thị thành, có đứa lại dịu dàng chọn quay về ôm lấy nếp nhà cũ.

Thời gian mải mượt đuổi bắt, hoa tàn rồi hoa lại nở; lá rụng vắt qua thu rồi lại đến một mùa lá mới thay xanh rờn. Mùa chim làm tổ lại chuẩn bị kéo nhau về dưới mái hiên xưa, như thể sau những trận mưa dông tan hoang lòng, con người ta lại ấm áp được sưởi sưởi ấm bởi vệt nắng xuân sang.

Với nó, hạnh phúc giản đơn là lúc tìm về nơi một góc chợ quen, để hít hà cho thỏa lòng thứ mùi vị đã nuôi lớn đời mình: mùi sớm mai tinh tươm, mùi nắng mới hầm hập, mùi mưa dông ngái nồng, mùi mồ hôi mặn mòi của người… tựu trung lại là cái “mùi chợ” trần trụi mà bao la tình người.

Thương. Viết sao cho đủ hết từ thương đây.

https://chienphan.blogspot.com/2026/02/musing-of-life-cho-13-nhung-ke-ban-giac.html

***

The Scent of the Earth

"Markets gather and scatter, human lives drain away,

Only simple smiles linger amidst the daily struggle for bread."

Every land, every life is defined by a distinct trait; much like human habits, scent becomes a defining mark. Some choose to remember a city by the sweet, delicate fragrance of milkwood pine blossoms; others hold a rural countryside dear for the pungent aroma of rice straw in harvest season. But for him, the scent etched deepest into his soul, nourishing his spirit and clinging to him across thousands of miles of wandering, is the very scent that people love, hesitate around, and try to stay away from: "The Market Scent."

It is a suffocating blend of river silt, the stale tang of fish, the sharp pungent saltiness of fermented sauces, the sweat of cloth shirts soaked in rain and sun, and the hardships of generations succeeding one another in an unbroken stream. "The market scent" remains right there—silent, patient, and enduring.

The Scent of Sun and Wind

He loved "the market scent" since he was a barefoot boy running behind the apron of his grandmother—his "silver-haired lover," the woman who bore his family line. And when the skies turned her hair white, she would softly whisper to him the stories of her life’s ups and downs.

In his richly colorful memories, the river market of the Mekong Delta was a world in constant motion upon murky, silt-laden waters.

The Scent of Early Dawn. At twilight, before the first light of dawn could stretch across the rows of water nipa palms, the floating market was already alive with the clatter of oars and the tach-tach hum of long-tail boat engines tearing through the night mist. The scent of a Mekong Delta market is unmistakable: the fragrant aroma of tree-ripened fruit from the wooden barges of the Southwest; the fresh, raw tang of newly netted fish and shrimp still heavy with the river mist of the Tiền River; all tightly woven with the sweet, comforting smoke of woodfires, scattering the honeyed sounds of street vendors' calls. It was also the rich, irresistible aroma of rolled waffle cakes and beehive waffle cookies baked in golden, clam-shell-shaped molds—country treats bobbing on the water, neatly stacked on small bamboo trays, wafting a thick coconut milk scent the moment they left the iron that kept the children’s eyes glued. Mingling with the morning mist was the warmth of fresh meat brought straight from the butcher, steaming gently on an aged tamarind wood chopping block. Thank Heaven for creating a scent so steeped in longing.

The Scent of Fading Midday. Growing up, his wandering feet brought him to reside amidst the chaotic bustle of Saigon. Here, he sought out old, forgotten market corners nestled beneath towering concrete skyscrapers.

Saigon markets—from the vibrant, Chinese-Vietnamese rhythm of Chợ Lớn, to the bustling Bình Điền wholesale market staying awake through the late night, the labyrinthine alleys of Bàn Cờ, the time-worn silhouette of Tân Định, down to the spontaneous pop-up morning markets that bloomed and dissolved in the city’s signature alleys. In those alleys, people needed only to lay down a small plastic tarp, display a few bunches of freshly picked morning glory, a battered basket of chilis, or a couple of fish flopping in an aluminum basin, and a "crouching market" was born in an instant.

The city market carried a completely different "market scent." It was the heat of asphalt baking under the harsh afternoon sun, the smell of crushed vegetables mingling with the pungent black mud stirred up after a sudden late-afternoon downpour, the sharp prickle of spices wafting from smoked stall displays, and the sour, heavy sweat soaking through the shirts of motorbike taxi drivers waiting for urgent deliveries, or vendor women carrying heavy shoulder poles through endless alleys. The market gathered in a flash and quickly surrendered the pavement back to the stream of traffic, passing like the blink of an eye in a fading midday.

Thank Heaven—whoever said half a day was enough, when the footprints of livelihood and that haunting scent still linger, etched deep into the soul of an entire lifetime?

The Scent of People

The Scent of My Grandmother. The ancient aroma of dried betel nut and chew, steeped deep into every wrinkle at the corners of her eyes, blending with the warm, pungent smell of green herbal oil she used whenever the weather turned. It was the gentle scent of time itself, of fairy tales whispered beside the swaying hammock at noon, the scent of a forgiving embrace that once sheltered our entire family through countless seasons of rain and sun.

The Scent of My Mother. A raw, damp smell, soaked deep into her bà ba shirt, which hadn't even had time to dry completely after last night's downpour. Mother hurriedly threw that shirt over her thin shoulders, rushing out the door in the dim light to catch the early bus for goods, so that when the first harsh rays of morning sun broke through, her stall stood ready for another day of making a living.

The Scent of My Uncle. The scent of a retired civil servant—a man whom time seemed to have washed away from the world's memory, as people no longer bothered to recall his age or utter his name. Yet the moment he stepped foot into the market entrance, vendors at two or three stalls would eagerly bow and greet him; the deeper he walked inside, the more stalls would warmly and enthusiastically call out to him. It was a stark contrast to the quiet porch behind his house—a place that now stood deserted during holidays and New Year's, devoid of visiting footprints. The "young ones," all close relatives, were either too shy, hesitant, or had grown accustomed over years in the city to the scent of office life, living strictly by the pragmatic rule of "loyalty to where the paycheck comes from."

The Scent of My Brother. A heavy, stinging scent of sweat clinging to a shirt worn thin at the shoulders and torn in a few places, permanently embedded in his old three-wheeled cart—a keepsake of long years of saving, hoarding every simple tire until he built a long trailer bed behind it. The scent of endless loading and unloading, carrying heavy crates of cargo and the weight of the family on his calloused shoulders.

The Scent of My Aunt. Though she had stepped back into the quiet shade of time, she still stepped out carrying the pristine, polished air of a former official. Standing in the middle of the rough, boisterous market, she still looked a head above the rest of the market folk. Where that superiority truly lay was hard to say, but it was clearest in her immaculate dress, her measured speech, or at least in her refined knack for concealing flaws and "hiding the dirt in the seams" with neat, polite grace.

The Scent of My Sister. The damp, night-dew scent of early mornings just as the roosters began to crow, when dog barks echoed softly from a neighbor’s house in the quiet hamlet. She waded through flooded, muddy lanes, balancing her shoulder pole through the dark to reach the market corner just as dawn broke, fanning the flames of tiny hopes.

The Scent of My Younger Sister. My little sister, fragrant with a rich trail of sweet perfume, dressed impeccably in the latest fashion—a world apart from the unpretentious, casual attire of the country folk, the market crowd, or the village. Word around town was that she had just returned from a distant foreign land, prompting the women in the neighborhood to whisper among themselves that marrying a foreigner had served her well, her life visibly transformed. Yet, beneath that veil of haughty foreign perfume, the moment she drew near and wrapped her arms around my shoulders, I could still catch the root scent of the Mekong Delta child she once was—the scent of a little sister who used to run around barefoot under the scorching, scalp-burning sun.

The Scent of My Younger Brother. The smell of sun-scorched scalp, the crusted "cradle cap" scales on the heads of poor rural kids. A scent purely of "poverty"—dense, steeped in hardship, tied to barefoot childhood days tumbling across empty dirt lots, heartbreakingly dear.

The Scent of My Nephew. The scent of a continuation, returning to take up the family line. After years of hard-won education and suffocating in air-conditioned offices where his heart felt no belonging to the rat race, my nephew returned to the rough, unvarnished market corner. There, every weathered stall and dew-soaked yard opened its arms to welcome him back, like welcoming a child coming home from afar, without a single word of blame or hesitation. That scent of youth, once thought to have left the market behind, now blended once more with the smell of fish, vegetables, and the salty sweat of generations before him. Strangely dear—how could words ever encompass the full depth of love?

Everything will eventually drift by, unhurried and quiet. Children will grow up; some will choose to turn away, chasing glamorous city dreams, while others will gently choose to return and embrace the old home.

Time plays its endless game of chase; flowers wither and flowers bloom again; fallen leaves pass through autumn to make way for a fresh season of lush green foliage. The season for birds to nest draws near under the old eaves once more, as if after heart-rending rainstorms, people are warmed again by the golden rays of spring.

For him, simple happiness is the moment he finds his way back to a familiar market corner, inhaling to his heart's content the flavors that raised his life: the fresh morning air, the heavy midday sun, the pungent rainstorm, the salty sweat of human labor… gathered all together into the raw, vast humanity of "the market scent."

So deeply loved. How could words ever be enough to write it all?

[Sách] Khi lời nói dối còn chưa lộ diện - Toshikazu Kawaguchi

 

"Người ta chui vào cỗ máy thời gian không phải để thay đổi thực tại—bởi thực tại là một vệt gốm đã nung cứng, nghiệt ngã và bất biến. Họ du hành ngược dòng thời gian chỉ để nhấp một ngụm cà phê còn bốc khói, để thốt ra một lời chân thật trước khi tách cà phê kịp nguội đi."

Nó khép lại trang sách cuối cùng—quyển sách khép lại toàn bộ chuỗi series du hành thời gian lừng danh của Toshikazu Kawaguchi—khi trời vừa chầm chậm chuyển mình sang thu.

Nắng tháng Chín chốn đô thị không còn cái gắt gao hành hạ của những ngày hè oi nồng, mà chao chao rơi xuống qua vách kính văn phòng thành những vệt vàng nhạt nhòa, heo hắt. Rồi bất chợt, những cơn mưa đầu mùa kéo đến vội vã, dầm dề rỉ rả đập vào ô kính như tiếng thở than dằn dỗi bởi một lời thề trọn đời nào đó vừa bị lãng quên giữa dòng đời xô lệch.

Trong khoảng lặng rít gào của gió thu, nó lật mở tập sách "Khi lời nói dối còn chưa lộ diện" (Before Your Memory Fades).

Người ta có thể dễ dàng buông lời trách móc sự lặp lại. Quán cà phê Funiculi Funicula ấy vẫn vậy: chiếc ghế ma thuật cũ kỹ, quy tắc ngặt nghèo không thể thay đổi thực tại, và tách cà phê nghi ngút khói phải uống hết trước khi nguội lạnh. Nhưng khi đặt tác phẩm này bên cạnh chuỗi hệ sinh thái những tư tưởng đồ sộ mà nó từng chiêm nghiệm—từ sự kiên cường bất tuân của Howard Roark trong "Suối nguồn" (Ayn Rand), ca phẫu thuật cỗ máy vị lợi trong "Tiền lương chưa bao giờ là tất cả" (Fred Kofman), cho đến sự quy nguyên lặng lẽ của "Sự đủ đầy của giản đơn" (Andy Couturier)—nó chợt nhận ra: Sự lặp lại ở đây không phải là sự bế tắc của sáng tạo, mà là một phẫu thuật tâm lý trần trụi.

Toshikazu Kawaguchi—với nhãn quan mẫn cảm, văn phong ngắt câu dứt khoát nhưng đẫm tình và cuồn cuộn chiều sâu chiêm nghiệm—không dựng lên một quán cà phê Funiculi Funicula kỳ huyễn để thỏa mãn sự hiếu kỳ sáo rỗng. Bằng việc phác họa chiếc ghế đặc biệt có khả năng đưa con người về lại quá khứ, hay đi đến tương lai, Kawaguchi tiến hành giải mã bộ gen tâm lý của những kẻ mang vết thương lòng hoại tử.

Quy tắc của quán cà phê nghiệt ngã và vô tình:

1. Bạn chỉ có thể gặp những người đã từng ghé qua quán.

2. Dù bạn có làm gì chăng nữa, thực tại ở hiện tại vẫn không bao giờ thay đổi.

3. Bạn chỉ được ở lại quá khứ cho đến khi tách cà phê nguội đi (phải uống hết trước khi cà phê lạnh).

Nó rùng mình trước sự đối lập tàn nhẫn ấy. Nếu thực tại không thể đổi thay, nếu người đã khuất vẫn mãi mãi nằm dưới đất sâu, vậy người ta đánh đổi tất cả để quay về một khoảnh khắc ngắn ngủi ấy để làm gì?

Kawaguchi cho chúng ta câu trả lời qua bốn câu chuyện đứt ruột:

• Một người con trai nói dối mẹ về căn bệnh nan y để bà ra đi trong bình yên;

• Một thợ kịch nói dối người bạn đời về ước mơ của mình;

• Một cô gái nói dối về cảm xúc thật để không làm đớn đau người ở lại;

• Và một kẻ ở lại ôm chằm lấy lời nói dối ấy như một chiếc áo giáp phòng thủ khô khốc.

"Những lời nói dối chốn Funiculi Funicula không sinh ra từ sự gian trót, mà nảy mầm từ sự ngụỵ trang vụng dại của tình yêu thương. Người ta nói dối để gánh lấy đớn đau thay cho kẻ khác, để rồi tự giam mình vào một chiếc hộp cô độc suốt phần đời còn lại."

So chiếu với triết lý của Ayn Rand trong "Suối nguồn" về tính tự chủ (Autonomy), sự sáng tạo, Kawaguchi mang lại một góc nhìn mềm mại nhưng sắc lẹm:

1. Khi con người ta quá bám chấp vào những dằn dỗi, hối tiếc của quá khứ, họ biến hiện tại thành một ô huyệt giam cầm chính mình.

   
   

2. Nhấp ngụm cà phê nóng không phải là để níu kéo thời gian, mà là để bóc tách lớp vỏ giả tạo, đón nhận sự thật rằng người đi xa luôn muốn kẻ ở lại được sống tiếp một cách trọn vẹn.

3. Tụ hội về hiện tại, uống cạn tách cà phê trước khi nó nguội lạnh, đó là khoảnh khắc con người dũng cảm cởi bỏ chiếc áo giáp nạn nhân để bước ra ánh sáng.

Nó khép lại cuốn sách của Toshikazu Kawaguchi. Tách cà phê trên bàn làm việc đã tỏa sạch ngụm khói cuối cùng, để lại thứ chất lỏng sẫm màu đã nguội ngắt.

Gã công bộc dọn dẹp mặt bàn. Không thở dài, không dằn dỗi, không diễn kịch cay đắng.

Chẳng cần một chiếc ghế ma thuật chốn Funiculi Funicula, cũng chẳng cần phải ngược dòng quá khứ. Tách cà phê của cuộc đời nó vẫn đang bốc khói ngay ở hiện tại này.

Nó bước qua ngưỡng cửa, dầm mình ngay vào dòng chảy sống động và tự do: Tiếng trẻ rộn ràng reo ca, những bài học ê a giăng qua khoảng không gian thanh tĩnh, và những vệt màu sắc tràn trề sinh lực đang lan tỏa khắp căn phòng. Người họa sĩ của đám trẻ vẫn còn dở dang những nét cọ tỉ mẩn về một đóa sen chờ thấm màu đỏ thắm—một đóa sen chuẩn bị bung nở rực rỡ trên mảng tường trống cuối cùng.

Nó lặng người nhìn. Ngắm nhìn bức trẻ của giấc mơ về một căn nhà trên đồi đã phủ kín một mãng tường, bên kia là đại dương bao la với những đàn cá bơi vô tận... Người họa sĩ ấy đã kỳ công mang cả đại dương bao la và sinh mệnh hoa cỏ cây vào nhà cho đám trẻ, tự tay kiến tạo một vũ trụ thu nhỏ tràn ngập sự đong đầy.

Một sự thật thấu suốt, nhẹ hẫng và phi thường hiển hiện:

Sự tự do tối thượng và vĩ đại nhất của một kiếp người không nằm ở việc sở hữu cỗ máy thời gian để sửa chữa những lời nói dối, cũng chẳng phải xưng vương xưng bá chốn đại dương cuộn sóng. Nó nằm ở khả năng mỉm cười, dũng cảm uống trọn tách cà phê của hiện tại, cởi bỏ chiếc áo giáp "nạn nhân" để ôm lấy những người thân yêu khi lời nói dối còn chưa kịp làm hoại tử trái tim.

***

"People do not step into a time machine to rewrite reality—for reality is a slab of high-fired ceramic, brutal, uncompromising, and unyielding. They journey back through the currents of time merely to sip from a steaming cup of coffee, to utter a single unvarnished truth before the cup turns stone-cold."

It closes the final page—the volume that seals the entirety of Toshikazu Kawaguchi’s renowned time-travel series—just as the sky slowly yields to the arrival of autumn.

The September sun over the metropolis no longer bears the harsh, punishing glare of sultry summer days; instead, it falls swaying through the office glass into faded, melancholic streaks of gold. Then, unexpectedly, early-season rains rush in, drizzling relentlessly against the windowpane like the sulky sigh of a lifelong oath forgotten amid the chaotic drift of human existence.

Within that howling stillness of autumn wind, It opens the volume Before Your Memory Fades.

One could easily criticize the repetition. The café Funiculi Funicula remains unaltered: the worn magic chair, the unforgiving rule that reality cannot be changed, and the steaming cup of coffee that must be finished before it cools. Yet, when placing this work alongside the grand ecosystem of ideas It once pondered—from the unyielding resilience of Howard Roark in Ayn Rand’s The Fountainhead, the surgical critique of the utilitarian machine in Fred Kofman’s Consciousness at Work: Money Is Never Everything, to the quiet return to origins in Andy Couturier’s The Abundance of Less—It suddenly realizes: Repetition here is not a creative dead end, but a stark, unvarnished psychological operation.

Toshikazu Kawaguchi—armed with a sensitive vision, sharp yet deeply affectionate sentence cuts, and a surging contemplative depth—does not construct a whimsical fantasy café merely to satisfy empty curiosity. By sketching that peculiar chair capable of transporting humans to the past or the future, Kawaguchi decodes the psychological genome of those carrying necrotic emotional wounds.

The rules of the café are merciless and indifferent:

1. You can only meet those who have visited the café.

2. No matter what you do, the present reality will never change.

3. You may only remain in the past until the coffee cools (you must drink it all before it turns cold).

It shudders before that ruthless contrast. If reality cannot be altered, if the departed remain forever beneath the deep earth, why trade everything to return for a fleeting moment?

Kawaguchi offers an answer through four heart-wrenching tales:

• A son lying to his mother about her terminal illness so she may pass in peace;

• A playwright lying to his partner about his dreams;

• A young woman lying about her true feelings to spare the one left behind from pain;

• And one who remains, clutching that lie like a dry suit of defensive armor.

"The lies at Funiculi Funicula are not born of deceit; they sprout from the clumsy disguise of love. People lie to shoulder pain on behalf of others, only to lock themselves inside a solitary box for the remainder of their lives."

Reflecting upon Ayn Rand’s philosophy in The Fountainhead regarding autonomy and creativity, Kawaguchi delivers a perspective soft yet razor-sharp:

1. When humans cling too tightly to the sulks and regrets of the past, they turn the present into a burial box confining their own souls.

2. Sipping a warm cup of coffee is not to drag time backward, but to strip away the artificial shell, accepting the truth that those who passed always wish for those left behind to live fully.

3. Gathering in the present, draining the cup before it turns cold—that is the moment one courageously sheds the victim’s armor to step into the light.

It closes Toshikazu Kawaguchi’s book. The coffee on the desk has exhaled its final wisps of steam, leaving behind a dark, stone-cold liquid.

The public servant clears the desk. No sighs, no sulking, no bitter theatrics.

No need for a magical chair at Funiculi Funicula, nor any need to swim back against the tide of the past. The coffee of its life is still steaming right here in the present.

It steps across the threshold, immersing itself instantly into the vibrant, free-flowing current: the joyous songs of children, lessons recited softly across the tranquil space, and energetic streaks of color spreading across the entire room. The painter of the children still works with painstaking brushstrokes on an unfinished crimson lotus—a lotus preparing to bloom brilliantly upon the final vacant wall.

It stands in quiet awe. Looking at the painting of a dream house on the hill that covers one whole wall, while on the other side lies the vast ocean with endless schools of swimming fish... That painter meticulously brought the boundless sea and the living essence of flowers, plants, and trees into the home for the children, hand-crafting a miniature universe overflowing with abundance.

A clear, weightless, and extraordinary truth manifests:

The ultimate and greatest freedom of a human life lies not in possessing a time machine to mend lies, nor in claiming supremacy across roaring oceans. It lies in the capacity to smile, to courageously drink the present cup of coffee to the last drop, and to shed the "victim’s" armor to embrace loved ones while the lies have not yet rotted the heart.