"Sáng tạo chưa bao giờ là thứ quyền năng vay mượn từ sự ban phát hay những mỹ từ xáo rỗng. Nó là sự thức tỉnh trần trụi của một bản thể tự do—nơi con người không cúi đầu trước những khuôn thước xơ cứng của cỗ máy kim tiền, mà dám dầm bàn tay khô ráp vào lòng đất mẹ, chắt chiu từng mẩu tri thức nguyên bản để tự tay dựng nên chân trời của chính mình."
Tiếng gió lướt qua tai, ràn rạt, sắc lẹm và hun hút như nhát chém vô hình của thời gian.
Gió thốc từ triền sông lớn, cuộn theo hơi ẩm nồng nã, xô vào góc ban công lộng gió. Bên cạnh nó, bóng dáng đứa trẻ cao gần một mét tám mươi ngồi sừng sững, thẳng đuỗn giữa khoảng không gian bàng bạc bóng chiều. Thằng nhóc Merci của ngày nào giờ đây đã vổng cao, đôi vai rộng bè ra vững chãi, nhưng gương mặt vẫn phảng phất nét thơ dại đang cựa mình va đập với thế giới người lớn. Nó ngồi thảng thốt trong gió, mắt nhìn hun hút về những khối nhà cao tầng rực rỡ đằng xa, rồi bất thần cất tiếng:
— Ba ơi, "sáng tạo" có trước, hay "quyền sáng tạo" có trước hả ba? Rồi làm sao để mình kiếm được thật nhiều tiền từ sự sáng tạo đó?
Thanh âm trầm đục của đứa con trai mới lớn như một nhát dao mổ sắc lạnh, bén ngót găm thẳng vào màng tang nó.
Nó sững sờ. Đứng chết lặng giữa lồng ngực đang phập phồng gió sông.
Giữa một thời đại thực dụng đến nghiệt ngã, nơi những đứa trẻ thuộc thế hệ Z đến thế hệ Alpha bị bủa vây bởi các thuật toán số, những chỉ số tương tác ảo, và những khóa làm giàu chớp nhoáng trên mạng xã hội, câu hỏi của Merci không còn là sự ngây ngô con trẻ. Đó là một vết rạch hiện sinh nhức nhối. Làm sao để giải thích cho con hiểu bản chất của vấn đề mà không trượt chân vào lối mòn giáo điều khô khốc? Làm sao để không biến chữ "HỌC" thành một bản án tù túng, một thứ lý thuyết xơ cứng khiến những đứa trẻ lớn nhanh như thổi này phải ngán ngẩm quay lưng?
Nó nhớ về hình ảnh một chú nhóc đất Sơn Nam ngày nào—chẳng cần ai ép uổng, chẳng vì điểm số hay những bài thi hương —đã miệt mài dầm đôi chân trần trên khắp các nẻo đường quê hương. Chú nhóc ấy để cho ngoại cảnh hoàn toàn thu hút và dẫn dắt mình. Chú say mê cúi xuống bờ ruộng, tỉ mẩn quan sát và ghi chép từng giống lúa, từng hạt gạo khác nhau: hạt nếp cái hoa vàng tròn mẩy đất Bắc, hạt gạo đỏ dẻo thơm miền Trung, cho đến những giống lúa lạ lùng tận miệt phù sa phương Nam hay lân bang xa xôi.
Câu hỏi của Merci đã kéo nó chạm tay vào Vân đài loại ngữ—tác phẩm mà Lê Quý Đôn đã dốc trọn sinh mệnh gọt dũa, không phải để mưu cầu danh lợi hay chiều chuộng một triều đình Lê - Trịnh đang trên đà mục ruỗng, suy vi, mà để giải mã vũ trụ và tự tay xác lập vị thế tri thức kiêu hãnh của người Việt.
Gió sông lại thốc lên từng cơn ràn rạt.
Bầu trời mùa thu cao vời vợi.
Nó quay sang, vỗ nhẹ vào bờ vai vững chãi của đứa con trai cao gần mét tám, mỉm cười điềm tĩnh:
— Sáng tạo hay quyền sáng tạo không phải là thứ để chờ người ta cấp phép, Merci à. Nó bắt đầu ngay từ khoảnh khắc con tò mò cúi xuống chạm vào cuộc đời, như cách cụ Lê Quý Đôn xưa kia nâng niu từng hạt gạo quê hương. Và tiền bạc chân chính chưa bao giờ là đích đến của kẻ sáng tạo; nó chỉ là kết quả tự nhiên khi con tạo ra được những giá trị thật sự nâng đỡ đời sống con người. Khi con làm việc bằng cả sự tự chủ kiêu hãnh và tình yêu thương, cuộc đời sẽ tự khắc nuôi dưỡng con.
Câu hỏi của Merci kéo nó chạm tay vào Vân đài loại ngữ—tác phẩm mà Lê Quý Đôn đã viết không phải để mưu cầu danh lợi hay chiều chuộng triều đình suy vi, mà để giải mã vũ trụ và xác lập vị thế tri thức của người Việt.
Vân Đài Loại Ngữ
Lê Quý Đôn viết Vân đài loại ngữ bằng chín chương đồ sộ, khảo cứu từ thiên văn, địa lý, quy chế đến thảo mộc, thi văn. Nhưng đằng sau kho tàng tri thức khổng lồ ấy là một bài học về bản chất của "sáng tạo" và "quyền sáng tạo":
Người đời bấy lâu nay quen gọi kiệt tác của Bảng nhãn Lê Quý Đôn là Vân đài loại ngữ, nó vẫn thích thầm gọi tác phẩm ấy là một "tiếng vọng từ đài mây"—một thứ vọng ngữ thâm trầm của bậc đại trí vượt thoát khỏi cái bẫy xơ cứng của thời thế.
Bốn chữ ấy rạch tung bức màn u tối của một thời loạn lạc.
Lê Quý Đôn khởi thảo bộ đại bách khoa toàn thư này vào nửa cuối thế kỷ mười tám—cái thời kỳ mà giang sơn phân liệt Đàng Trong Đàng Ngoài, phủ chúa Trịnh suy đồi mục ruỗng trong những thú vui xa xỉ, triều cương đảo lộn, và đám sĩ phu chốn kinh kỳ đua nhau học đòi thói phù hoa vay mượn, lẫn lộn không biết nào ta, nào người Họ nhai lại kinh kệ Tống Nho một cách vẹt mù quáng, viết những áng văn biền ngẫu rỗng tuếch để đổi lấy dăm ba tước vị mũ cao áo dài. Họ run rẩy trong nỗi sợ hãi mất mát, biến tri thức thành thứ hàng hóa hạ tiện mua danh bán tước.
Nhưng vị Bảng nhãn đất Sơn Nam thì không.
Một mình ông đứng cô độc như một pho tượng đá tạc giữa trời giông bão.
Thiên Vũ Nghi (Hình thế trời đất) và Thiên Địa Dư (Hình thế sông núi): Ông không chấp nhận những giáo điều mê tín, ma mị gieo rắc nỗi sợ hãi cho con người. Ông quan sát tinh tú, đo đạc hải lưu, ghi chép tỉ mỉ từng sự vận động của mây mưa, nhật thực, thủy triều. Ông trả vũ trụ về cho sự vận hành tự nhiên, phá tan những ảo tưởng định mệnh trói buộc tâm thức người đương thời.
Thiên Điển Chế (Phép tắc chế độ) và Thiên Sĩ Quy (Quy chuẩn kẻ sĩ): Ông phân tích gốc rễ của sự hưng vong: một bộ máy vận hành mục nát vì thiếu sự minh bạch và kỷ luật; một thể chế sụp đổ khi kẻ cầm quyền coi thường năng lực thực tài mà chỉ chăm chăm sử dụng những kẻ xu nịnh, luồn cúi. Đối với kẻ sĩ, ông đòi hỏi một sự chính trực tuyệt đối—học không phải để làm quan phát tài, mà học để giữ lấy sự tự do bên trong và phụng sự lẽ phải.
Thiên Văn Nghệ (Bàn về thơ văn) và Thiên Tự Kỷ (Khảo về chữ nghĩa): Ông đập vỡ tính ước lệ sáo mòn của văn chương cung đình. Văn chương trong mắt ông phải mang hơi thở phập phồng của cuộc đời, phải có xương tủy và sinh khí, chứ không phải thứ son phấn rẻ tiền ve vuốt thính giác.
Thiên Thảo Mộc và Bách Quy (Cây cỏ và vạn vật): Vị Bảng nhãn từng kinh qua chức tước tột đỉnh của triều đình lại chịu cúi rạp người xuống vệ đường, dầm bàn tay khô ráp vào bùn đất, tỉ mẩn phân biệt hàng trăm giống lúa, từng cọng rau thơm, từng loài cỏ dại, từng tập quán chăn nuôi của người nông phu áo vải. Ông chứng minh một sự thật chấn động: Tri thức uyên bác nhất không ngự trên ngai vàng; tri thức đích thực nằm trong nhịp thở thô mộc của đất mẹ, trong giọt mồ hôi mặn mòi rơi trên luống cày.
Quyền Sáng Tạo Khởi Sinh Từ Sự Tò Mò
Muốn sáng tạo, trước hết phải dám tò mò, dám "gom nét nhặt chữ", dám dầm bàn tay khô ráp vào hàng ngàn pho sách cổ để giải mã sự vận hành của vạn vật. Sự học trong mắt vị Bảng nhãn không phải là sự nhai lại giáo điều của những kẻ sống vay mượn, mà là cuộc phiêu lưu tự do của một trí tuệ độc lập.
Trong các thiên Thảo mộc loại, Thể chế loại, Lê Quý Đôn cúi xuống chạm vào từng giống lúa, từng nhành cây ngọn cỏ, từng phong tục của người dân bản địa. Sáng tạo đích thực phải cắm rễ sâu vào lòng đất mẹ. Khi con người biết lắng nghe thế giới bằng sự thấu cảm thuần khiết, tri thức mới đơm hoa kết trái.
Làm sao để kiếm được tiền từ sự sáng tạo? Vân đài loại ngữ cho thấy một sự thật nhẹ nhõm: Tiền bạc hay danh vọng chưa bao giờ là cứu cánh của sáng tạo; chúng chỉ là hệ quả tất yếu của một bản thể làm việc đến độ trinh nguyên và kiệt xuất. Khi giá trị tạo ra đủ sâu rộng để phụng sự đời sống và nuôi dưỡng cội nguồn, đồng tiền nhận về mới là đồng tiền sạch sẽ, đàng hoàng và bền vững.
Nó khẽ mỉm cười, nhìn sâu vào mắt Merci và như tự nói với mình:
— Quyền sáng tạo nằm sẵn trong con ngay từ lúc con biết tò mò hỏi ba câu này. Nhưng sáng tạo không phải là phép thuật để làm giàu cấp tốc. Nó là hành trình con biết lắng nghe vạn vật, dũng cảm học hỏi để làm một người tự chủ, có ích. Khi con tạo ra được giá trị thật sự giúp ích cho đời và giữ trọn tình yêu thương cho gia đình, cuộc đời sẽ tự khắc trao tặng lại cho con sự đủ đầy.
***
"True creation has never been a borrowed power granted through charitable favor or hollow rhetoric. It is the unvarnished awakening of an autonomous sovereign self—where one refuses to bow before the calcified molds of the money machine, daring instead to plunge rough, weathered hands into the womb of Mother Earth, gathering every primal fragment of knowledge to build an uncompromised horizon by one’s own will."
The whistle of the wind sliced across its ears—rasping, razor-sharp, and hollow, like an invisible incision carved by the passage of time.
Gusts surged up from the broad riverbed, laden with thick, pungent moisture, slamming violently against the exposed, wind-swept balcony. Beside it, the silhouette of a child standing nearly one meter eighty sat motionless, rigid and upright against the pale, bruised silver of dusk. The little boy Merci of yesterday had shot upward, his broad shoulders squared with solid bone, yet his countenance still retained the fragile innocence of youth colliding headlong with the adult world. He sat startled in the gale, his gaze fixed far into the distance on the blazing, luminous clusters of urban high-rises, before breaking the silence:
— "Dad, does 'creativity' come first, or does the 'right to create' come first? And how do we make lots of money from that creativity?"
The deep, cracked baritone of the adolescent son struck its temples like a cold, surgical scalpel.
It froze. It stood dead silent, chest heaving against the river wind.
In an era of ruthless pragmatism, where children from Generation Z to Generation Alpha are encircled by algorithmic feeds, vanity engagement metrics, and instant wealth-building tutorials across digital networks, Merci’s inquiry was no mere childish innocence. It was a searing, existential laceration. How could It unpack the essence of this dilemma without slipping into dry, moralistic dogmas? How could It avoid turning the concept of "STUDYING" into a suffocating sentence—a rigid, lifeless doctrine that would only make these fast-growing boys turn away in bitter fatigue?
Its mind traveled back to the image of a young boy from the ancient land of Sơn Nam centuries ago—compelled by no overseer, bound by no examination scores or imperial civil quotas—tirelessly trudging on bare soles across the country's dirt roads. That boy had surrendered himself completely to the guidance and wonder of the external world. He crouched eagerly beside muddy paddies, painstakingly observing and cataloging distinct rice varieties: the plump, fragrant grains of northern sticky rice, the chewy crimson kernels of the central coast, and the exotic strains thriving along the southern silt or in neighboring realms.
Merci’s question dragged its hand back to Vân đài loại ngữ (Classified Discourse from the Cloud Terrace)—a monument Bàng nhãn Lê Quý Đôn forged with the whole of his mortal life, not to flatter courtly decay or solicit transient favors from a crumbling Lê–Trịnh regime, but to decode the cosmos and independently anchor the intellectual sovereignty of the Vietnamese people.
The river wind whipped up in fierce, continuous gusts.
The autumn sky arched infinitely high.
It turned, resting an affectionate hand upon the broad shoulder of the son towering nearly one meter eighty, smiling with deliberate serenity:
— "Creativity and the right to create are not permissions waiting to be stamped by others, Merci. It begins the exact second you bend down to touch reality with primal curiosity, the way scholar Lê Quý Đôn once held each grain of native rice with reverence. And clean money has never been the ultimate destination of a creator; it is merely the organic byproduct that emerges when you produce genuine values that elevate human life. When you labor with fierce autonomy and pure love, life will provide for you without fail."
Merci’s question had pulled It toward Vân đài loại ngữ—a work Lê Quý Đôn penned not to chase personal glory or appease a decadent feudal court, but to decipher universal principles and assert an independent intellectual stature.
The Classified Discourse from the Cloud Terrace
Lê Quý Đôn constructed Vân đài loại ngữ across nine colossal treatises, surveying everything from astronomy, geography, and governance to flora, fauna, and classical prose. Yet behind that gargantuan storehouse of erudition lies an existential thesis on the nature of "creation" and the "right to create."
While the world has long designated the Bàng nhãn’s masterwork as Vân đài loại ngữ, It privately cherished the work as a "resonant echo from the cloud terrace"—a profound, quiet whisper of transcendent intellect rising above the calcified traps of ephemeral circumstance.
Those four words slashed clean through the dark shroud of a fractured age.
Lê Quý Đôn initiated this grand encyclopedia during the latter half of the eighteenth century—an era when the realm lay fractured between North and South, the Trịnh lords wallowed in decadence and sybaritic indulgence, civil order crumbled, and scholars across the capital competed in the hollow, borrowed fashions of the secondhanders, indistinguishable in their blind mimicry. They rotely parroted Song dynasty Neo-Confucian scriptures, grinding out vapid parallel verses to barter for embroidered caps and bureaucratic tassels. Paralyzed by fear of destitution, they degraded intellect into cheap merchandise traded for vanity.
Yet the scholar of Sơn Nam stood apart.
He stood solitary, like a granite monolith carved amidst a raging tempest.
Treatise on Celestial Forms (Vũ Nghi) and Terrestrial Layout (Địa Dư): He refused mystical superstitions fabricated to sow terror. He plotted the constellations, measured ocean currents, and recorded the subtle mechanics of rainfall, solar eclipses, and tidal surges. He returned the cosmos to its natural rhythm, demolishing the fatalistic delusions that chained the minds of his contemporaries.
Treatise on Institutional Governance (Điển Chế) and Scholarly Codes (Sĩ Quy): His analytical scalpel descended mercilessly upon rotting state machinery. He dissected the roots of imperial rise and fall: an administrative apparatus disintegrates when deprived of transparency and discipline; an institution collapses when rulers discard meritocracy to favor obsequious parasites. From intellectuals, he demanded absolute integrity—knowledge was not a conduit to bureaucratic enrichment, but the preservation of internal freedom in service of truth.
Treatise on Literary Craft (Văn Nghệ) and Philology (Tự Kỷ): He fractured the stale, ornate mannerisms of court literature. Prose in his eyes had to throb with the vital pulse of real life, possessed of raw bone and living sinew, rather than cheap cosmetic varnish flattering courtiers' ears.
Treatise on Botany (Thảo Mộc) and Living Beings (Bách Quy): Here, empathy and radical mindfulness reached full maturity. A high dignitary who had ascended to the apex of court nobility humbled himself to the roadside, sinking parched, soil-stained hands into the mud to discern hundreds of rice varieties, fragrant herbs, uncultivated wild weeds, and the rustic husbandry of barefoot peasants. He established an incandescent truth: Supreme scholarship does not reside upon a jade throne; authentic wisdom breathes within the rustic pulse of Mother Earth, rising from the briny sweat dripping upon the plowed furrow.
The Right to Create Born from Primal Curiosity
To create, one must first possess the courage to be curious—a visceral curiosity that gathers every stroke and collects every word, plunging rough, dry hands into thousands of yellowed, dust-laden manuscripts to decipher universal mechanics. True learning in the eyes of the Bàng nhãn was never the blind regurgitation of secondhanders, but the sovereign, uncompromised expedition of an independent intellect.
Through the botanical and institutional treatises, Lê Quý Đôn knelt down to touch each rice strain, each wild leaf, and each local custom. Genuine creation must anchor deep within the damp soil of the homeland. When one listens to the world with pure, unadulterated empathy, knowledge finally breaks into bloom.
How does one earn money from creation? Vân đài loại ngữ unveils a serene, unburdened clarity: Money and social acclaim have never been the end goals of creation; they are simply the inevitable collateral consequences of a sovereign soul working with unvarnished excellence. When the value produced is profound enough to sustain life and nourish ancestral roots, the currency earned in return is clean, dignified, and lasting.
It smiled faintly, gazing deep into Merci’s eyes, whispering as if addressing its own weathered soul:
— "The right to create was born inside you the exact moment you were curious enough to ask me this question. But creativity is no conjurer’s trick for instant wealth. It is a lifelong pilgrimage of learning to listen to all things, steeling yourself to become an autonomous, useful human being. When you forge real value that lifts the world and hold fast to the anchor of love for your family, life itself will return to you an abundance that never fades."
