[Sách] Vangogh - Steven Naifeh & Gregory White Smith

"Thế giới này chỉ coi tôi như một kẻ không ra gì... nhưng tôi muốn cho họ thấy cái gì đang nằm trong trái tim của một kẻ 'không ra gì' như thế." 

Nó tha thẩn dẫn cô công chúa nhỏ của mình dạo ngang thế giới hội họa. Những nét nghệch ngoạc, những màu sắc pha ngẫu hứng, be bét dính chặt lên áo quần, cứ thế cô nhỏ say sưa. Lạ, mà nhớ. Nó chợt thấy lại cái chất nghệ sĩ ấy từng hiện hữu nơi hai cậu anh trai của nàng công chúa—có lẽ là gene, là chuyện di truyền của một dòng máu khao khát biểu đạt. Ngỡ ngàng nhìn lại chính mình, nó cũng từng nghệch ngoạc mấy đường chì, rồi lấy đau lưng làm cớ, lấy bận rộn làm lý do để trở về với viết lách, bỏ lại những bức tranh nhuốm màu loang chưa kịp khô. Như thể khi bước vào thế giới của Van Gogh, nó gặp lại một gã cô đơn trong chính ngôi nhà mình, trong chính thế giới mình đang sống.

Nó tìm thấy Vincent van Gogh qua công trình đồ sộ của Steven Naifeh và Gregory White Smith. Cuốn sách dày hơn 900 trang này không chỉ là những con chữ; nó là mùi sơn dầu, mùi xác thân rệu rã, và mùi của một linh hồn quyết không để mình bị "bỏ quên".

Vincent van Gogh chính là hiện thân khắc nghiệt nhất của người đứng ở giữa hai thế giới. Một bên là khát khao mãnh liệt về sự thánh thiện, lòng mộ đạo của một mục sư; một bên là sự điên cuồng, bản năng của một nghệ sĩ muốn phá vỡ mọi quy chuẩn.

Nó từng tự hỏi: có phải những người mang trên mình gánh nặng sáng tạo, vì nhìn rõ quá một nhân gian, vì chạm thấu lằn ranh mong manh giữa thiên đường và địa ngục, nên họ thường thấy cô đơn và lạc lối? Để rồi, trong sự nghẹt thở của thực tại, có người chọn một con đường tiêu cực là đoạn tuyệt một kiếp nhân sinh. Naifeh và Smith đã bóc tách hàng ngàn lá thư để cho thấy Vincent chưa bao giờ tìm thấy một "căn tính" ổn định. Ông là kẻ lưu vong bị "phó mặc" bởi những chuẩn mực trí thức trung lưu (như tầng lớp mà Ben Tran mô tả), một linh hồn lạc lõng giữa những bức tường định kiến.

Đọc về Van Gogh, nó bắt lại nhịp của thời đại hôm nay qua hình ảnh một nữ họa sĩ của những họa tiết chấm bi. Yayoi Kusama—người cũng mang trong mình nỗi chán chường sâu sắc dù sinh ra trong một gia đình giàu có. Sự ức chế lớn khôn theo năm tháng, khiến bà gửi hồn vào những chấm bi bất tận. Thế giới tung hô bà, con người chiêm ngưỡng bà, nhưng bà lại tìm thấy mình trong một "nhà thương điên", một bệnh viện tâm thần.

Ngỡ ngàng thay, nó tự hỏi: Vậy thì ai điên? Là Van Gogh, là Yayoi Kusama, hay chính là chúng ta—những kẻ đang hối hả ngoài kia? Nếu M. Scott Peck định nghĩa cái ác là sự lười biếng tâm linh, thì phải chăng sự "điên" của người nghệ sĩ chính là nỗ lực hiện diện tuyệt đối? Vincent vẽ như một kẻ điên, làm việc đến kiệt sức để không "phó mặc" linh hồn mình cho sự dối trá của vẻ ngoài đức hạnh. Ông thổi hồn vào đôi giày cũ, chiếc ghế nan, phơi bày những vết nứt tâm hồn như nghệ thuật Kintsugi.

"Tôi là một người đàn ông của những đam mê... Tôi phải tự coi mình là một kẻ bị giam cầm trong sự rầu rĩ, hay tôi phải nỗ lực để thoát ra bằng cách bùng cháy?"

Vincent giống như "con chim nhại" trong văn chương Harper Lee – một sinh vật chỉ biết hót (vẽ) bằng cả trái tim để tặng cho đời, nhưng lại bị sự tàn khốc của xã hội bắn rơi. Giả thuyết về cái chết của ông trong sách không chỉ là một bi kịch cá nhân, mà là hành động "Omoiyari" tột cùng – một sự hy sinh âm thầm. Ông ra đi rực rỡ ở độ tuổi mà trí tuệ kết tinh (theo Arthur C. Brooks) còn chưa kịp thành hình, nhưng ngọn lửa từ trí tuệ linh hoạt của ông đã đủ để sưởi ấm cho nhân loại suốt hàng thế kỷ.

"Những vết nứt trong tâm hồn tôi không phải là khiếm khuyết, chúng là nơi ánh sáng đi vào."

Van Gogh và Kusama đã "chạy về phía miền bí ẩn", bỏ lại đằng sau sự "nghẹt thở" của những định kiến. Dù bị "bỏ quên" bởi thế gian hay tự giam mình trong bệnh viện, họ vẫn hiện diện rực rỡ nhất. Còn chúng ta, trong sự "tỉnh táo" của mình, liệu có đang thực sự sống, hay chỉ đang lẩn tránh sự thật như lời Atticus Finch từng cảnh báo?

***

"The world sees me as a nonentity, an eccentric, and an unpleasant person... but I want to show them, through my work, what lies in the heart of such a 'nonentity'."

He wanders with his little princess through the world of art. Crude scribbles, colors blended with spontaneous whims, stains clinging stubbornly to clothes—yet the little one is utterly enthralled. Strange, yet familiar. He suddenly sees that artistic flair once present in the princess's two older brothers—perhaps it is the genes, the hereditary trait of a bloodline yearning for expression. Startled, he looks back at himself: he too once sketched a few charcoal lines, only to use back pain as a pretext and busyness as an excuse to return to writing, leaving behind paintings with bleeding colors that had not yet dried. It is as if by stepping into Van Gogh’s world, he encounters a lonely man within his own home, within the very world he inhabits.

He finds Vincent van Gogh through the monumental work of Steven Naifeh and Gregory White Smith. This book, over 900 pages long, is more than just words; it is the smell of oil paint, the scent of a weary body, and the aura of a soul determined not to be "forgotten."

Vincent van Gogh is the harshest embodiment of a man caught between two worlds. On one side is a fierce longing for sanctity and the piety of a pastor; on the other is the madness and instinct of an artist seeking to shatter every norm.

He once wondered: is it that those carrying the burden of creativity, because they see the human world too clearly, because they touch the fragile line between heaven and hell, often find themselves lonely and lost? And then, in the suffocation of reality, some choose the negative path of severing their earthly existence. Naifeh and Smith deconstructed thousands of letters to show that Vincent never found a stable "identity." He was an exile "abandoned" by middle-class intellectual standards (much like the class described by Ben Tran), a soul wandering between walls of prejudice.

Reading about Van Gogh, he catches the rhythm of the modern era through the image of a female painter of polka-dot patterns. Yayoi Kusama—who also carries a deep melancholy despite being born into a wealthy family. An inhibition that grew with age, leading her to pour her soul into endless dots. The world applauds her, people admire her, yet she finds herself in an "asylum," a psychiatric hospital.

Startled, he asks himself: So, who is mad? Is it Van Gogh, Yayoi Kusama, or is it us—the ones rushing about out there? If M. Scott Peck defines evil as spiritual laziness, then is the "madness" of the artist actually an effort of absolute presence? Vincent painted like a madman, working to the point of exhaustion so as not to "abandon" his soul to the deceit of a virtuous facade. He breathed life into old shoes, a wicker chair, and exposed the cracks of his soul like the art of Kintsugi.

"I am a man of passions... Must I consider myself a prisoner of gloom, or must I strive to break out by burning?"

Vincent is like the "mockingbird" in Harper Lee’s literature—a creature that does nothing but sing (paint) with its whole heart as a gift to the world, only to be shot down by the cruelty of society. The hypothesis of his death in the book is not just a personal tragedy, but an act of ultimate "Omoiyari"—a silent sacrifice. He departed brilliantly at an age when crystallized intelligence (according to Arthur C. Brooks) had not yet fully formed, but the flame from his fluid intelligence was enough to warm humanity for centuries to come.

"The cracks in my soul are not flaws; they are where the light enters."

He sips the last of his coffee; the melody of Vivaldi’s Winter seems to be shifting into the climactic notes of life. The book reminds him: A person’s identity does not lie in what they possess, but in what they dare to burn away to preserve their true self.

Van Gogh and Kusama "ran toward the mystery," leaving behind the "suffocation" of fixed prejudices. Whether "forgotten" by the world or self-confined in a hospital, they remain most vibrantly present. And us, in our "sanity," are we truly living, or are we merely evading the truth as Atticus Finch once warned?

[Sách] Giết con chim nhại - Harper Lee

"Con chim nhại chẳng làm gì khác ngoài đem tiếng hát đến cho ta thưởng thức... chúng không làm gì khác ngoài hót bằng cả trái tim cho chúng ta nghe. Điều đó lý giải vì sao giết con chim nhại là tội lỗi."

Nó quyết định đọc "Giết con chim nhại" vào một ngày đầu năm, với hy vọng văn chương sẽ giúp bản thân tìm thấy sự cân bằng sau những ngày hối hả. Dưới bầu trời mây vảy cá phiêu lãng của Sài Gòn, nhấp một ngụm cà phê sớm, nó bị cuốn vào thế giới của Maycomb – một thế giới vừa trong trẻo tuổi thơ, vừa nghẹt thở bởi những lằn ranh định kiến.

"Con không bao giờ thực sự hiểu một người chừng nào con chưa thực sự đi vào bên trong lớp da của người đó và đi lại trong đó."

"Xem như là đã giết con chim nhại" – đó là lời nói của cô bé Scout ở gần cuối truyện. Chẳng ai trách một đứa trẻ khi nó thốt lên một linh cảm sâu sắc đến thế. Scout, nhân vật được Harper Lee chọn làm người kể chuyện, lớn lên trong một gia đình thiếu vắng bóng dáng người mẹ, chỉ có anh trai Jem và người cha luật sư Atticus Finch.

Đọc cuốn sách này, nó chợt nhận ra mình đang học lại về một thế giới đã từng trải qua nhưng chẳng còn nhớ rõ: thế giới tuổi thơ. Đó là một thế giới bản năng, chưa bị vấy bẩn bởi những thiên kiến áp đặt. Qua đôi mắt của Scout, những vấn đề gai góc nhất của nước Mỹ thời bấy giờ – sự phân biệt chủng tộc giữa người da trắng và da đen – hiện lên vừa trần trụi, vừa nhức nhối. Mù chữ và thiếu học chính là bước đầu tiên đẩy con người vào vòng luẩn quẩn của nô lệ và sự kỳ thị.

Đất nước nào cũng có vấn đề của nó. "Giết con chim nhại" phơi bày ra sự phân biệt chủng tộc của nước Mỹ một thời của người da trắng và da đen (cùng với chiến tranh hai miền Nam, Bắc) để tiến đến sự phát triển dân chủ như hiện tại. Mù chữ & thiế học là bước đầu dẫn người da đến bước vào vòng lẫn quẫn sinh ra và lớn lên như một nô lê. Sự thiên khiến áp đặt lên họ.

Nếu ở các tác phẩm trước ta bàn về sự "phó mặc", thì Atticus là biểu tượng của sự hiện diện tỉnh thức. Cách ông đối thoại với các con chính là một bài học về sự chân thành:

"Khi trẻ con hỏi chú điều gì thì hãy trả lời nó, vì thiện ý. Nhưng đừng bịa chuyện. Trẻ con là trẻ con, nhưng chúng có thể phát hiện sự lẩn tránh nhanh hơn người lớn và sự lẩn tránh chỉ làm chúng bối rối."

Ông hiểu rằng ngôn ngữ bậy bạ hay những hành động nổi loạn của trẻ con chỉ là một chặng đường mà chúng phải đi qua để thu hút sự chú ý. 

Sở trường Luật của Harper Lee đã khiến phiên tòa xét xử Tom Robinson trở nên mạch lạc và logic đến mức nó quên cả giờ đi đón thằng nhóc. Từng chi tiết được bóc tách như một bản cáo trạng đanh thép đối với sự bất công.

"Trước khi tôi sống được với những người khác, tôi phải sống với chính mình. Có một thứ không tuân theo quy tắc thiểu số hay đa số, đó là lương tâm của con người."

Bỗng dưng, một sự kết nối thú vị nảy ra trong tâm tưởng: Sẽ ra sao nếu ta xây dựng một "vũ trụ văn chương" kiểu Hollywood? Scout lớn lên, trở thành cô nàng Skeeter dũng cảm thu thập thông tin để viết nên cuốn The Help (Người giúp việc), rồi dẫn đến sự kiện Rosa Parks trên chiếc xe buýt định mệnh, làm bùng phát phong trào đấu tranh dân chủ. Tất cả họ đều là những "con chim nhại" hót bằng cả trái tim, và việc dập tắt tiếng hót đó chính là tội lỗi lớn nhất của nhân loại.

"Họ có quyền nghĩ thế... nhưng tôi phải sống sao cho tôi có thể ngẩng cao đầu đối diện với các con tôi."

Giết con chim nhại nhắc nhở chúng ta rằng: Học lại cách làm trẻ con chính là học lại cách làm người. Đừng để sự lẩn tránh làm trẻ thơ bối rối, và đừng để sự vô tâm của người lớn giết chết những con chim nhại đang hót trong tâm hồn chúng ta. Chỉ khi dám đối diện kiên cường với chính mình, ta mới thực sự hiện diện giữa dòng đời "chạy rầm rầm" ngoài kia.

Trở lại "Giết Con Chim Nhai, nó chỉ thấy đơn giản: học & hiểu hơn về một thế giới bị lãng quên - thế giới tuổi thơ - một thế giới bản thân đã trãi qua rồi chẳng nhớ. Giờ học lại.

***

"Mockingbirds don’t do one thing but make music for us to enjoy... they don’t do one thing but sing their hearts out for us. That’s why it’s a sin to kill a mockingbird."

It (the character) decided to read "To Kill a Mockingbird" on the first day of the year, hoping that literature would help it find balance after the hurried days. Under Saigon's drifting mackerel sky, taking a sip of early coffee, it was drawn into the world of Maycomb—a world as pure as childhood yet as suffocating as the lines of prejudice.

"You never really understand a person until you consider things from his point of view… until you climb into his skin and walk around in it."

"It’d be sort of like shootin’ a mockingbird"—those were the words of little Scout toward the end of the story. No one blames a child when she utters such a profound intuition. Scout, the narrator chosen by Harper Lee, grows up in a home lacking a mother’s presence, with only her brother Jem and her lawyer father, Atticus Finch.

Reading this book, it suddenly realized it was re-learning a world it had once passed through but no longer remembered clearly: the world of childhood. It is an instinctive world, not yet tainted by imposed biases. Through Scout’s eyes, the thorniest issues of America at that time—the racial segregation between Black and White—emerge both raw and aching. Illiteracy and lack of education are the first steps that push people into the vicious cycle of slavery and discrimination.

Every nation has its own problems. "To Kill a Mockingbird" exposes the racial segregation of an era in America (along with the friction between North and South) as it progressed toward its current democracy. Illiteracy and lack of education were the beginnings that led people into a cycle of being born and raised as slaves, with prejudice forced upon them.

If in previous works we discussed "negligence," then Atticus is the symbol of mindful presence. His dialogue with his children is a lesson in sincerity:

"When a child asks you something, answer him, for goodness’ sake. But don’t make a production of it. Children are children, but they can spot an evasion quicker than adults, and evasion only muddles ‘em."

He understood that bad language or rebellious acts are just a stage all children go through to attract attention. Harper Lee’s legal mastery made Tom Robinson’s trial so coherent and logical that it forgot the time to pick up its son. Every detail was dissected like a powerful indictment against injustice.

"Before I can live with other folks, I’ve got to live with myself. The one thing that doesn’t abide by majority rule is a person’s conscience."

Suddenly, a fascinating connection sparked in its mind: What if we built a "literary universe" in the Hollywood style? Scout grows up to become the courageous Skeeter, gathering information to write "The Help", eventually leading to Rosa Parks’ fateful bus incident, igniting the civil rights movement. All of them are "mockingbirds" singing with all their hearts, and silencing that song is humanity's greatest sin.

"They’re certainly entitled to think that... but before I can live with other folks, I’ve got to live with myself. I want to be able to look my children in the eye."

"To Kill a Mockingbird" reminds us: Re-learning how to be a child is re-learning how to be human. Do not let evasion muddle a child's mind, and do not let the indifference of adults kill the mockingbirds singing in our souls. Only when we dare to face ourselves with courage do we truly exist amidst the world "rushing by" out there.

Returning to "To Kill a Mockingbird", it simply sees: learning and understanding more about a forgotten world—the world of childhood—a world it once experienced but forgot. Now, it is learning again.