[Sách] Triết học có thể làm gì - What Philosophy Can Do - Gary Cutting

• “Khoa học có thể cho chúng ta biết vũ trụ vận hành như thế nào, nhưng chỉ có triết học mới có thể giúp chúng ta quyết định xem cuộc đời mình nên vận hành như thế nào trong vũ trụ đó.”

Ở một trời cuối năm tại Saigon Center, nó từng ngồi với anh để cùng nhau nói về một chủ đề tưởng cũ mà chưa bao giờ xong: "Chúng ta là ai? Chúng ta từ đâu đến?". Khi những vui buồn của cuộc sống được giải bày qua lăng kính triết học, mọi thứ dần rạng rỡ hơn. Một trong những chủ đề đó là yêu thương và hạnh phúc.

Anh bảo: "Hạnh phúc nói chung khá phức tạp em ạ. Một cách phổ quát, hạnh phúc là trạng thái khỏe mạnh về thể chất và tinh thần một cách chủ quan". Nó nhận ra hạnh phúc chịu tác động tương đối bởi điều kiện bên ngoài như tiền bạc, sức khỏe, gia đình; nhưng đồng thời cũng bị chi phối trực tiếp bởi các yếu tố sinh hóa bên trong như Serotonin, Oxytocin hay Dopamine. 

"Triết học có thể làm gì" không phải là một cuốn giáo trình lịch sử triết học khô khan. Gary Gutting, một giáo sư triết học tại Notre Dame, đã viết cuốn sách này như một "bộ dụng cụ tư duy" để giúp chúng ta giải quyết những vấn đề nhức nhối nhất của thế giới hiện đại: từ tôn giáo, khoa học cho đến chính trị và nghệ thuật. Cuốn sách khẳng định một chân lý: Triết học không mang lại những câu trả lời cuối cùng, nhưng nó mang lại sự tỉnh táo và sáng rõ.

Gary Gutting lập luận rằng giá trị lớn nhất của triết học nằm ở khả năng làm sáng tỏ các khái niệm. Trong thế giới của "hậu sự thật", nơi cảm xúc lấn át lý trí, triết học giúp ta nhận diện đâu là ngụy biện, đâu là logic.

• “Triết học không phải là một tập hợp các câu trả lời sẵn có; nó là một phương thức để làm sáng rõ những câu hỏi. Mục đích của nó không phải là kết thúc cuộc tranh luận, mà là nâng cao trình độ của cuộc tranh luận đó.”

Cuốn sách mổ xẻ mối quan hệ giữa triết học và khoa học. Giống như cách Ray Kurzweil dự đoán về "Điểm kỳ dị", Gutting nhắc nhở rằng dù khoa học có thể giải thích "thế nào", thì triết học vẫn cần thiết để trả lời câu hỏi "tại sao". Khoa học cung cấp dữ liệu, nhưng triết học cung cấp ý nghĩa.

Kết nối với triết học của Jung về Thăm dò tiềm thức, Gutting khuyến khích độc giả hãy nghi ngờ những "nguyên mẫu" và những định kiến mà chúng ta coi là hiển nhiên. Cho dù đó là tôn giáo hay những hệ tư tưởng chính trị, triết học giúp chúng ta tìm thấy một "vùng đệm" của sự hoài nghi lành mạnh để không trở nên cuồng tín.

Đến đây, triết học của Gutting lại lên tiếng. Nếu hạnh phúc chỉ là các phản ứng sinh hóa, thì ý nghĩa cuộc sống nằm ở đâu? Anh nhắc đến quan điểm Phật giáo: hạnh phúc có nguồn cơn từ bên trong, nhưng kết quả mang lại là một sự giải phóng hoàn toàn khỏi những lệ thuộc. Hạnh phúc không chỉ là một cảm xúc dễ chịu chủ quan, mà là sự thấu thị về bản ngã. Đây là một tầng nấc tư duy mà nếu không có triết học làm "chiếc la bàn", chúng ta sẽ mãi lạc lối giữa những định nghĩa hời hợt.

• “Tranh luận không phải là để chiến thắng đối phương, mà là để hiểu thấu đáo hơn những gì chính mình và đối phương đang thực sự tin tưởng.”

"Triết học có thể làm gì" là một cuốn sách thanh tẩy và đầy bản lĩnh. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, dù công nghệ AI hay các thuật toán có phát triển đến đâu, thì khả năng suy tư phản biện vẫn là đặc quyền và là trách nhiệm lớn nhất của con người.

***

Science can tell us how the universe works, but only philosophy can help us decide how our lives should work within that universe."

On a year-end day at Saigon Center, it (the character) once sat with a mentor to speak of a topic that feels old yet is never quite finished: "Who are we? Where do we come from?". When the joys and sorrows of life are laid bare through the lens of philosophy, everything gradually becomes more radiant. One of those topics was love and happiness.

The mentor said: "Happiness is generally quite complex. Universally speaking, happiness is a subjective state of physical and mental well-being." It realized that happiness is relatively influenced by external conditions like money, health, and family; but simultaneously, it is directly governed by internal biochemical factors such as Serotonin, Oxytocin, or Dopamine.

"What Philosophy Can Do" is not a parched textbook on the history of philosophy. Gary Gutting, a professor of philosophy at Notre Dame, wrote this book as a "thinking toolkit" to help us navigate the most aching issues of the modern world: from religion and science to politics and art. The book affirms a truth: Philosophy does not provide final answers, but it brings sobriety and clarity.

Gary Gutting argues that the greatest value of philosophy lies in its ability to clarify concepts. In a "post-truth" world, where emotion overwhelms reason, philosophy helps us identify fallacies and recognize logic.

"Philosophy is not a set of ready-made answers; it is a method for clarifying questions. Its goal is not to end the debate, but to elevate the level of that debate."

The book dissects the relationship between philosophy and science. Much like how Ray Kurzweil predicts the "Singularity," Gutting reminds us that while science can explain the "how," philosophy remains essential to answer the "why." Science provides the data, but philosophy provides the meaning.

Connecting with Jung’s philosophy in "Man and His Symbols," Gutting encourages readers to doubt the "archetypes" and prejudices we take for granted. Whether it be religion or political ideologies, philosophy helps us find a "buffer zone" of healthy skepticism to prevent fanaticism.

Here, Gutting’s philosophy speaks up again. If happiness were merely biochemical reactions, then where does the meaning of life reside? The mentor mentioned the Buddhist perspective: happiness originates from within, but its result is a total liberation from dependencies. Happiness is not just a pleasant subjective emotion, but an insight into the Self. This is a level of thinking where, without philosophy as a "compass," we would forever remain lost amidst superficial definitions.

"Debate is not about defeating the opponent, but about thoroughly understanding what both you and the opponent truly believe."

"What Philosophy Can Do" is a purifying and courageous book. It reminds us that no matter how far AI technology or algorithms develop, the capacity for critical reflection remains both the greatest privilege and the greatest responsibility of a human being.