[Sách] Quá trình phát triển và sụp đổ của chế độ Ngô Đình Diệm - David Halberstam

Phóng tầm nhìn từ đỉnh cao của khách sạn Hilton Sài Gòn, góc nhìn về Quận 2 (nay là TP. Thủ Đức) và Quận 1 hiện lên thật huy hoàng, nhưng cũng đầy trăn trở. Những tòa nhà chọc trời của Quận 1 lấp lánh như những viên ngọc quý giữa lòng thành phố, chứng kiến bao thăng trầm của Sài Gòn. Dòng sông Sài Gòn, như một dải lụa mềm mại, uốn lượn giữa những khối bê tông hiện đại, mang theo cả những kỷ niệm và nỗi khắc khoải.

Quận 2, với những khu đô thị mới bừng sáng, cho thấy sự phát triển mạnh mẽ và tiềm năng lớn, nổi bật là các dự án căn hộ sang trọng và những khu thương mại hiện đại. Nhưng bên dưới ánh hào quang ấy, chính tôi cảm nhận được cái giá phải trả. Không gian xanh dần bị thu hẹp, những cây cổ thụ xưa cũ bắt đầu biến mất, nhường chỗ cho những khối nhà bê tông lạnh lẽo.

Ngắm nhìn dòng sông Sài Gòn, nó không khỏi hoài niệm về những ngày tháng đã qua. Nơi đây từng là hình ảnh của cuộc sống nhộn nhịp, những bến cảng tấp nập tàu bè, giờ chỉ còn lại những khoảng trống khiến lòng người se lại. Dòng sông giờ đây mang trong mình những câu chuyện chưa kể, những nỗi niềm mà chỉ những ai sống lâu trong thành phố này mới thấu hiểu.

Mặc dù Sài Gòn đang phát triển từng ngày, nó không thể không cảm thấy một nỗi tiếc nuối. Nó tự hỏi: Liệu tất cả những sự thay đổi này có đáng giá? Hơi ấm, cuộc sống gần gũi, và vẻ đẹp đơn sơ từng mang lại cho thành phố một hồn cốt nay có còn được gìn giữ? Giữa sự hiện đại, vẫn còn đâu đó những bóng hình của một Sài Gòn xưa cũ, vẫn làm tôi day dứt, khắc khoải trong lòng. Trong lúc tôi lụm những ngôn từ để miêu tả một Sài Gòn lột da, thay thịt, từ một Quận 1, để phóng tầm nhìn về Quận 4 rồi đến Quận 7, những tên Quận chuẩn bị vào dĩ vãng, như một thời của họ Ngô khi tôi gấp lại quyển sách viết về một chế độ.

Sài Gòn se lạnh như nhắc nhớ, cứ mỗi độ Xuân về, hương khói bắt đầu lan tỏa trên những ngôi mộ ở những ngày cuối năm. Con cháu về đây để tảo mộ, chăm sóc và giữ gìn những tập tục thiêng liêng, như để dùng người chết nhắc kẻ sống. Nó trong hàng người về đấy, trong dãy mộ phận. Mộ của ông nó, một gã Cộng sản nòi, nuôi cả những đứa con cũng theo bước cha ông làm Cộng Sản. Nằm cùng ở phía xa là những ngôi mộ của gia đình họ Ngô, đá khảm, tên trống, gán chữ vô danh cho người hữu danh. Những con người trang nghiêm có dịp về lại, nghe đâu là lính của một gia đình họ Ngô bày tỏ sự kính trọng lẫn tiếc thương. Sự đối lập giữa hai dòng mộ ấy chính là minh chứng sống động cho bi kịch và sự cô lập mà Halberstam đã viết.

"Quá trình phát triển và sụp đổ của chế độ Ngô Đình Diệm" (The Making of a Quagmire) của David Halberstam là một tác phẩm báo chí kinh điển, không chỉ ghi lại một giai đoạn lịch sử quan trọng (1960-1963) mà còn là bản cáo trạng sâu sắc về sự tự lừa dối của chính quyền Mỹ và sự thất bại của một chế độ được nuôi dưỡng bằng ảo tưởng.

Halberstam, phóng viên trẻ của The New York Times tại Saigon, đã chứng kiến và ghi lại sự khác biệt gay gắt giữa những gì ông thấy trên chiến trường và những gì giới chức Mỹ tại Washington muốn tin. Cuốn sách này là một nghiên cứu về việc làm thế nào sự cố chấp, giáo điều và cô lập của gia đình họ Ngô đã đẩy chế độ vào "vũng lầy" không thể thoát ra.

Cuốn sách khắc họa rõ nét sự cô lập của chế độ Diệm, đặc biệt là sự ảnh hưởng từ Ngô Đình Nhu và Bà Ngô Đình Nhu. Chính sự cô lập này đã tạo ra một bức tường ngăn cách giữa Tổng thống và thực tế của đất nước, khiến các chiến lược quân sự và chính trị trở nên vô hiệu.

• “Những bức tường bao quanh dinh thự không được xây bằng đá, mà bằng sự tự lừa dối, ngăn cản sự thật đến tai Tổng thống.”

Halberstam, cùng với các phóng viên trẻ khác, đã phải đối đầu trực diện với cả chính quyền Sài Gòn và sự ngờ vực từ chính phủ Mỹ—những người muốn duy trì một hình ảnh lạc quan về cuộc chiến.

• “Các phóng viên báo cáo những gì họ thấy; còn chính phủ báo cáo những gì họ muốn tin là sự thật.”

Khái niệm "Quagmire" (Vũng lầy) là trọng tâm của tác phẩm. Halberstam giải thích rằng sự sa lầy của Mỹ không đến từ một quyết định lớn mà từ hàng ngàn bước chân nhỏ bé được thực hiện dựa trên dữ liệu sai lệch và sự cố chấp tin vào một giải pháp quân sự mà thiếu đi sự thấu hiểu về chính trị và văn hóa địa phương.

• “Đó chưa bao giờ là một khoảnh khắc quyết định, mà là hàng ngàn bước chân nhỏ bé, được thực hiện trong sự mù quáng tiến vào vũng lầy.”

Tôi đi tìm lại những ký ức bị chôn vùi, muốn hiểu rõ hơn về những con người ở thời kỳ chuyển giao lịch sử đó. Tôi muốn biết, đằng sau "Huyền thoại Đen" về sự đàn áp (như từng đọc trong cuốn Giáo dục Việt Nam dưới thời thuộc địa), có chăng là sự cô độc và bi kịch của một nhà lãnh đạo mang quá nhiều kỳ vọng.

Việc Halberstam chọn chiến đấu vì sự thật, chống lại một chính phủ của riêng mình, gợi lên một sự chiêm nghiệm: gánh nặng của người đi tìm sự thật luôn là sự cô độc. Cuốn sách này là lời nhắc nhở rằng, trong lịch sử, sự thật khách quan luôn là thứ đầu tiên bị hy sinh khi quyền lực và tham vọng can thiệp. Giống như việc tìm kiếm người cha ở Sài Gòn những năm sau đó (Thành phố Hồ Chí Minh: Giờ khắc số 0), việc tìm kiếm sự thật về chế độ Diệm cũng là một hành trình đối diện với những tầng lớp bi kịch bị giấu kín.

"Quá trình phát triển và sụp đổ của chế độ Ngô Đình Diệm" là một tác phẩm tầm cỡ và không thể thiếu cho bất kỳ ai muốn hiểu về nguồn gốc của cuộc chiến tranh Việt Nam và vai trò của Mỹ. Cuốn sách không chỉ là tài liệu lịch sử mà còn là lời cảnh báo vĩnh cửu về mối nguy hiểm của sự kiêu ngạo, sự cô lập thông tin, và sự tự lừa dối trong chính trị quốc tế. Nó thách thức người đọc phải luôn nghi ngờ và tìm kiếm sự thật đằng sau mọi báo cáo chính thức.

***

Casting my gaze from the pinnacle of the Hilton Saigon Hotel, the view of District 2 (now Thủ Đức City) and District 1 appears splendid, yet full of concerns. The skyscrapers of District 1 sparkle like precious gems in the heart of the city, bearing witness to Saigon's many ups and downs. The Saigon River, like a soft silk ribbon, winds through the modern concrete blocks, carrying with it both memories and anxieties.

District 2, with its brightly illuminated new urban areas, shows strong development and great potential, highlighted by luxurious apartment projects and modern commercial zones. But beneath that halo of glamour, I can feel the price paid. Green spaces are gradually shrinking, old ancient trees are starting to disappear, making way for cold concrete blocks.

Gazing at the Saigon River, I can't help but feel nostalgic for the days gone by. This place was once an image of bustling life, harbors crowded with boats, now only leaving empty spaces that tighten the heart. The river now carries untold stories, anxieties that only those who have lived long in this city truly understand.

Although Saigon is developing every day, I can't help but feel a sense of regret. I ask myself: Was all this change worth it? Has the warmth, the close-knit life, and the simple beauty that once gave the city its soul been preserved? Amidst the modernity, there are still shadows of an old Saigon that cause me inner turmoil and longing. While I gathered words to describe a Saigon shedding its skin and changing its flesh, moving from District 1, to cast my view toward District 4 and then District 7—district names destined for oblivion, like the time of the Ngo family when I closed the book about a regime.

Saigon's chill serves as a reminder, that with every return of spring, incense smoke begins to spread over the graves in the final days of the year. Descendants return here for the grave sweeping ritual (tảo mộ), to care for and preserve sacred customs, as if to use the dead to remind the living. I am among the people returning there, in the burial plots. The tomb of my grandfather, a staunch Communist, who raised his children to follow in his footsteps as Communists. Lying further away are the tombs of the Ngo family, inlaid with stone, names left blank, assigning anonymity to the notable. Dignified individuals occasionally return, I hear they are soldiers of the Ngo family expressing both respect and sorrow. The stark contrast between these two lines of tombs is a vivid testament to the tragedy and isolation Halberstam wrote about.

The book vividly portrays the isolation of the Diem regime, particularly the influence of Ngô Đình Nhu and Madame Ngô Đình Nhu. This isolation created a wall separating the President from the reality of the country, rendering military and political strategies ineffective.

"The Making of a Quagmire," by David Halberstam, is a classic work of journalism, not only recording a crucial historical period (1960-1963) but also serving as a profound indictment of the US government's self-deception and the failure of a regime fostered by illusion.

Halberstam, a young reporter for The New York Times in Saigon, witnessed and documented the stark difference between what he saw on the battlefield and what US officials in Washington wanted to believe. The book is a study of how the stubbornness, dogmatism, and isolation of the Ngo family pushed the regime into an inescapable "quagmire."

• “The walls surrounding the palace were not built of stone, but of self-deception, preventing the truth from reaching the President’s ears.”

Halberstam, along with other young reporters, had to directly confront both the Saigon government and the suspicion from the US government—those who wished to maintain an optimistic image of the war.

• “The reporters reported what they saw; the government reported what it wished to believe was the truth.”

The concept of the "Quagmire" is central to the work. Halberstam explains that the American entanglement did not come from one major decision but from thousands of small steps taken based on flawed data and a stubborn belief in a military solution that lacked political and cultural understanding.

• “It was never one decision point, but thousands of tiny steps, taken blindly into the quagmire.”

I went searching for buried memories, wanting to better understand the people during that historical transition. I wanted to know, behind the "Black Myth" of oppression (as I once read in the book Vietnamese Education under the Colonial Period), was there perhaps the solitude and tragedy of a leader burdened with too many expectations.

Halberstam's choice to fight for the truth against his own government suggests a profound contemplation: the burden of the truth-seeker is always solitude. This book is a reminder that, throughout history, objective truth is always the first thing sacrificed when power and ambition intervene. Just like searching for the father in Saigon years later (Ho Chi Minh City: Zero Hour), searching for the truth about the Diem regime is also a journey confronting hidden layers of tragedy.

"The Development and Collapse of the Ngo Dinh Diem Regime" is a monumental and indispensable work for anyone wishing to understand the origins of the Vietnam War and the role of the US. The book is not just a historical document but an eternal warning about the dangers of arrogance, information isolation, and self-deception in international politics. It challenges the reader to always be skeptical and seek the truth behind every official report.