[Sách] Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt - Kiều Thu Hoạch

“Bà ơi, có khách!”. Tiếng đứa trẻ vọng từ đầu cổng nhà. Khách đến là một người phụ nữ trung niên, dắt theo bé trai tầm tám tuổi phờ phạc sau chặng đường xa. Người đàn bà vận áo bà ba, bỏ dở mâm cơm, tiến vào gian thờ thắp nén nhang, cấm cây nhang vào bát nhang đặt trước mặt mình. Khách nói người muốn gặp là chồng mình, là cha đứa trẻ. 

Sau giây phút gục xuống, người đàn bà ngẩng mặt, cầm điếu thuốc hút – một hình ảnh lạ lẫm, bởi đứa bé ấy sau này lớn khôn, nghe bà kể lại rằng cha mình khi còn sống chưa bao giờ hút thuốc. Đó là lần đầu tiên nó tiếp xúc với một tập tục "lên đồng" 

 Đứa bé trai ngày ấy giờ đã trưởng thành, đi tìm lời giải trong công trình của GS.TS Kiều Thu Hoạch: "Tục lên đồng và lễ gọi hồn của người Việt".

Trong công trình này, Kiều Thu Hoạch tập trung vào hai mảng miếng lớn nhất của đời sống tâm linh người Việt: Sự thăng hoa (Lên đồng) và Sự an ủi (Gọi hồn).

1. Lên đồng: Một loại hình "Nghệ thuật tổng hợp" đặc thù

Tác giả khẳng định Lên đồng không đơn thuần là một nghi thức tôn giáo. Nó là một loại hình diễn xướng dân gian độc đáo, nơi con người đóng vai "trung gian" để kết nối với cõi thánh.

• Cấu trúc của một giá đồng: Kiều Thu Hoạch phân tích rất kỹ sự kết hợp giữa âm nhạc (Hát văn), vũ đạo (chuyển động tay chân, điệu múa mồi, múa kiếm) và phục sức (hệ thống khăn chầu áo ngự).

• Nhân vật Thanh đồng: Họ là những người "bắc ghế" cho thánh ngự. Khi đó, họ không còn là chính mình mà trở thành hóa thân của các vị anh hùng, những người có công với dân với nước.

"Lên đồng là một hiện tượng văn hóa đa diện, ở đó âm nhạc, vũ điệu và trang phục không chỉ phục vụ nghi lễ, mà còn tạo ra một không gian thẩm mỹ đặc biệt giúp người tham gia giải tỏa những ẩn ức tâm lý của đời thường."

2. Ý nghĩa của các "Giá đồng" - Những nhát chạm vào lịch sử

Nội dung sách soi tỏ rằng mỗi giá đồng là một trang sử được kể bằng cảm xúc. Người Việt không chỉ thờ những thế lực siêu nhiên vô hình; họ thờ những con người có thực được thần thánh hóa.

• Qua cách tác giả miêu tả các giá ông Hoàng, giá Chầu bà, ta thấy được sự trân trọng của cha ông đối với thiên nhiên và những người có công. Đó là cách người Việt thể hiện lòng biết ơn vào dòng chảy thời gian.

"Trong điện thần của người Việt, ranh giới giữa người và thần thường mờ nhạt. Thần linh ở đây vốn là những người có công với dân, với nước, được cộng đồng hóa thân thành bất tử qua các nghi thức diễn xướng."

3. Lễ gọi hồn: Liệu pháp "Tạ từ" muộn màng

Nếu Lên đồng là sự rực rỡ, thì lễ Gọi hồn lại là sự trầm mặc. Kiều Thu Hoạch nghiên cứu nó dưới góc độ dân tộc học để thấy được nhu cầu cháy bỏng của con người: được đối thoại với người đã khuất.

• Sự giải tỏa (Catharsis): Tác giả bóc tách rằng gọi hồn là cách người Việt đối diện với sự mất mát. Khi không kịp nói lời tạ từ (giống như các nhân vật của Kawaguchi), người ta tìm đến nghi lễ để làm phẳng lại những nếp nhăn của sự đau khổ.

"Lễ gọi hồn thực chất là một liệu pháp tâm lý dân gian sâu sắc, giúp con người xoa dịu nỗi đau thương và giải tỏa những hối tiếc còn vướng bận với người đã khuất thông qua môi trường tâm linh."

4. Ranh giới giữa Văn hóa và Mê tín

Kiều Thu Hoạch rất công bằng khi chỉ ra rằng, tín ngưỡng này chỉ thực sự lấp lánh khi nó giữ được sự trong sáng của di sản. Sự ngông nghênh của những kẻ lợi dụng thần thánh để trục lợi chính là hành vi tiêu trừ nhân tính của một nét đẹp văn hóa.

"Nghệ thuật diễn xướng trong lên đồng là một tài sản quý báu của dân tộc, nhưng nếu tách rời nó khỏi bản sắc văn hóa để chạy theo những giá trị vật chất, nó sẽ sớm trở thành một lớp vỏ rỗng tuếch."

Ranh giới giữa tín ngưỡng và mê tín quá mong manh. Nó ngồi lặng yên, lật giở những trang sách dày dặn của Kiều Thu Hoạch, lòng thầm nghĩ về những "vùng trắng" trong văn hóa Việt mà đôi khi sự ngông nghênh của tư duy duy vật hiện đại đã vô tình gạt bỏ. Lên đồng, hay Tín ngưỡng thờ Mẫu, không đơn thuần là sự mê tín "huyễn hoặc"; qua lăng kính của tác giả, đó là một bảo tàng sống, một hình thái "trải nghiệm khách hàng" ở mức độ tâm linh cao nhất, nơi con người tìm thấy sự cứu rỗi cho những bế tắc của đời thường. 

***

“Grandma, someone is here!” A child’s voice echoed from the front gate. The visitor was a middle-aged woman, leading an eight-year-old boy who looked exhausted after a long journey. The woman, dressed in a traditional ao ba ba, left her unfinished meal and stepped into the altar room. She lit a stick of incense, placing it into the burner before her. The visitor spoke; the person she sought was her husband—the child’s father.

After a moment of bowing her head, the woman looked up and began smoking a cigarette—a strange sight, for that boy, once grown, would remember his grandmother’s words: his father had never smoked a day in his life. That was his first encounter with the ritual of len dong (mediumship).

That boy has now matured, seeking answers within the monumental work of Prof. Dr. Kieu Thu Hoach: "The Mediumship and Soul-Summoning Rituals of the Vietnamese." In this study, the author focuses on the two largest pillars of Vietnamese spiritual life: Exaltation (Mediumship) and Consolation (Soul-summoning).

1. Mediumship: A Specific "Synthesized Art Form" The author asserts that len dong is not merely a religious ritual. It is a unique form of folk performance where humans play the role of "intermediaries" to connect with the divine realm.

• The Structure of a Ritual Session (gia dong): Kieu Thu Hoach meticulously analyzes the combination of music (Hat van), choreography (movements of hands and feet, fire dances, sword dances), and attire (the elaborate system of robes and headgear).

• The Mediums (Thanh dong): They are the ones who "prepare the seat" for the deities. In those moments, they cease to be themselves and become incarnations of heroes and those who served the people and the nation.

• "Mediumship is a multifaceted cultural phenomenon, where music, dance, and attire do not just serve the ritual, but create a specific aesthetic space that helps participants release the psychological inhibitions of daily life."

2. The Significance of the Ritual Sessions: Touches of History The book illuminates that each session is a history book told through emotion. The Vietnamese do not just worship invisible supernatural forces; they worship real historical figures who have been deified.

Through the author's description of the sessions dedicated to the Princes (Ong Hoang) and the Ladies (Chau Ba), we see the reverence our ancestors held for nature and those of merit. This is how the Vietnamese express their gratitude within the flow of time.

• "In the Vietnamese pantheon, the boundary between human and god is often blurred. The deities here were originally those of merit to the people and the nation, transformed into immortals by the community through performative rituals."

3. Soul-Summoning: A Belated "Farewell" Therapy If Mediumship is brilliance, then the Soul-summoning ritual is somber. Kieu Thu Hoach studies it from an ethnological perspective to witness a burning human need: to dialogue with the departed.

• Catharsis: The author peels back the layers to show that soul-summoning is how the Vietnamese face loss. When there is no time to say a final farewell (much like the characters of Kawaguchi), people turn to the ritual to smooth out the wrinkles of suffering.

• "The soul-summoning ritual is essentially a profound folk psychological therapy, helping people soothe their grief and release lingering regrets with the deceased through a spiritual environment."

4. The Boundary between Culture and Superstition Kieu Thu Hoach is remarkably fair in pointing out that this belief only truly shimmers when it maintains the purity of heritage. The brashness of those who exploit the divine for profit is an act of "diminishing" the humanity of a beautiful cultural tradition.

• "The performative art within mediumship is a precious asset of the nation, but if it is severed from its cultural identity to chase material values, it will soon become a hollow shell."

The line between faith and superstition is so fragile. It (the character) sits in silence, turning the thick pages of Kieu Thu Hoach’s book, reflecting on the "white spaces" in Vietnamese culture that the brashness of modern materialistic thinking has accidentally discarded. Len dong, or the Mother Goddess worship, is not merely "illusory" superstition; through the author’s lens, it is a living museum—a form of "customer experience" at the highest spiritual level, where humans find redemption for the deadlocks of mundane life.