[Sách] Truyện hư cấu - Jorge Luis Borges

Phú Quốc ngày trở lại đón nó bằng những vết thương chằng chịt trên da thịt của đất. Mặt đất dọc ngang những đại công trường, những chiếc xe chuyên dụng cày xới mọi lối đi, biến một mảnh đất từng hoang vu thành những khối bê tông chực chờ lộ diện. Nơi đây, gần hai năm mươi trước, những mảnh đời xê dịch như nó từng quăng mình lên chiếc giường lạ, ở một khách sạn xa nhà, để thưởng thức bầu không khí trong lành của biển trời, ở một tâm thế "Life for Rent" cùng tiếng hát của Dido. Tự do. Tù tùng. Xa lạ đầy háo hức với tâm tư.

Sau làn sóng đầu tư vội vã, tự phát và chẳng cần quy hoạch của loài Sapiens, giờ đây, để chuẩn bị cho một hội nghị quốc tế lớn, hòn đảo lại bị lật tung lên một lần nữa. Mảng xanh thưa dần, nhường chỗ cho những nét vẽ chằng chịt như một mê cung. Đó cũng chính là thời điểm nó kết thúc chuyến đi dạo cùng Ficciones (Truyện hư cấu) của Jorge Luis Borges. Bản quy hoạch của hòn đảo và thế giới của Borges trùng lập đến lạ kỳ: cả hai đều được xây dựng từ những mảnh ghép hữu hạn nhưng lại có khả năng tạo ra những tổ hợp vô tận của sự hỗn mang.

Nhưng nếu những khối Lego mang lại sự rực rỡ, những đứa trẻ sống lâu bắt đầu tự lắp ráp trên mãnh đất thật, đó là lúc nó chuyện trò lời cuối cùng Borges, sau khi đã ném nó vào một sự hoang mang tột độ. Ông không phải là một người kể chuyện thông thường; ông là một nhà kiến trúc sư của tâm linh, một gã quyền lực của vương quốc tư tưởng. Với tư cách là một nhà bình luận, nó thấy ở Borges một sự thấu cảm nghiệt ngã—ông không xoa dịu nỗi đau nhân sinh bằng những lời đường mật, ông ấp ôm nó bằng sự vô tận của thời gian và không gian.

Khi vũ trụ là một thư viện

Kiệt tác Ficciones (gồm hai phần: Khu vườn của những lối đi rẽ đôi và Artificios) tập trung vào những biểu tượng mang tính triết học tối cao: mê cung, thư viện, chiếc gương, và những cuốn sách vô tận.

Trong truyện ngắn kinh điển "Thư viện Babylon", Borges đã dựng lên một vũ trụ dưới hình hài một thư viện lục lăng khổng lồ, chứa đựng tất cả các cuốn sách có thể được viết ra từ sự kết hợp của 25 ký tự. Đó là một "Tài khoản uy tín" của tri thức nhân loại, nhưng cũng là một cái lồng sắt nghẹt thở. Các thủ thư dành cả đời để đi tìm cuốn sách tối cao—cuốn sách giải thích toàn bộ vũ trụ—nhưng họ chỉ tìm thấy sự điên cuồng và quấy rối tinh thần từ những dãy hành lang bất tận.

"Thư viện là vô tận và có chu kỳ. Nếu có một khách lữ hành vĩnh cửu bước qua nó theo bất kỳ hướng nào, ông ta sẽ chứng thực qua các thế kỷ rằng những khối bách khoa toàn thư giống nhau sẽ lặp lại cùng một sự hỗn loạn (mà khi lặp lại, sẽ trở thành một trật tự: một Trật Tự Tối Cao)."

Nhát chạm này khiến nó lạnh người. Đời công bộc hay đời xê dịch của chúng ta chẳng phải cũng là một cuộc tìm kiếm vô vọng trong một thư viện Babylon thu nhỏ đó sao? Chúng ta mải mê đi tìm những mật mã thành công, những hư danh chức sắc, để rồi nhận ra mình chỉ đang lặp lại những lối đi đã được đúc sẵn từ trước, trong một mê cung chằng chịt y hệt các đại công trường ngoài kia.

 "Ts'ui Pên" 

Đến với "Khu vườn của những lối đi rẽ đôi", Borges giới thiệu một cấu trúc thời gian không tuyến tính. Nhân vật Ts'ui Pên đã dành cả đời để làm hai việc: viết một cuốn tiểu thuyết khổng lồ và xây dựng một mê cung vô tận. Cuối cùng, người ta nhận ra cuốn tiểu thuyết và mê cung chính là một. Trong mê cung thời gian của Ts'ui Pên, mọi kết cục đều xảy ra đồng thời. Ở một dòng thời gian này, anh và tôi là kẻ thù; ở một dòng thời gian khác, chúng ta là tri kỷ.

"Không giống như trong các cuốn sách hư cấu thông thường, nơi mỗi khi một người đối mặt với các lựa chọn, anh ta sẽ chọn một và bỏ qua những cái khác; trong cuốn sách của Ts'ui Pên, anh ta chọn—đồng thời—tất cả chúng. Do đó, anh ta tạo ra những tương lai khác nhau, những thời gian khác nhau, chúng cũng phân nhánh và lặp lại."

Đây là một sự gắn kết mang tính vũ trụ. Tư duy phân nhánh này của Borges đã trở thành ngọn nguồn cảm hứng vĩ đại cho rất nhiều bậc thầy nghệ thuật hiện đại. Ta thấy bóng dáng mê cung thời gian của ông trong cấu trúc điện ảnh phức hợp của Christopher Nolan (với Inception và Interstellar), trong những trang viết siêu thực của Haruki Murakami, hay những thước phim đầy ám ảnh của David Lynch.

Borges làm phẳng lại nỗi sợ hãi về sự lựa chọn của con người. Giống như những nhân vật của Kawaguchi phải chấp nhận thực tại bất biến khi tách cà phê nguội đi, thì nhân vật của Borges lại phải học cách chấp nhận sự hiện diện của mình ở mọi phiên bản. Nó tự hỏi: Trên trang giấy nhàu của cuộc đời nó, có bao nhiêu lối đi đã rẽ đôi mà nó đã bỏ lỡ? Và ở một "vùng lạ" nào đó của vũ trụ, liệu nó có đang là một người thầy từ tốn hơn, một gã công bộc chính trực hơn?

Funes Kẻ Nhớ Dai: Bi Kịch Của Một con người có Ký Ức Quá Tải

Nếu trong tập hai của Kawaguchi, ông Fusagi đau đớn vì sự lãng quên của căn bệnh Alzheimer, thì trong truyện ngắn "Funes kẻ nhớ dai", Borges dắt ta đến một cực đoan đối lập: một gã Sapiens không thể lãng quên bất cứ điều gì. Sau một tai nạn, Ireneo Funes có khả năng ghi nhớ từng hình dáng của những đám mây từng trôi qua ba trăm năm trước, từng thớ thịt trên khuôn mặt của một người lạ lướt qua trong một giây.

Nhưng đó không phải là một món quà; đó là sự tiêu trừ nhân tính thầm lặng nhất. Funes bị chôn vùi dưới rác thải của chính ký ức mình. Anh ta không thể tư duy, bởi vì "tư duy là quên đi những khác biệt, là khái quát hóa, là trừu tượng hóa."

"Tôi nghi ngờ liệu anh ta có khả năng tư duy hay không. Trong thế giới quá tải của Funes, không có gì ngoài những chi tiết, những chi tiết gần như trực diện."

Borges soi tỏ một thực tế cay đắng trong "Hình tròn tàn phế" (The Circular Ruins), nơi một pháp sư dành cả đời ở một ngôi đền hoang phế để "mơ" ra một con người. Ông mơ từng thớ thịt, từng nhịp tim, từng lỗ chân lông của đứa con tinh thần, rồi đưa nó vào thế giới thực. Nhưng cuối cùng, khi ngôi đền bị thiêu rụi bởi lửa, ông bước vào ngọn lửa mà không hề bốc cháy. Khoảnh khắc đó, ông vỡ òa nhận ra: chính ông cũng chỉ là một giấc mơ của một kẻ khác.

"Với sự nhẹ nhõm, với sự sỉ nhục, với sự khiếp sợ, ông hiểu rằng ông cũng là một ảo ảnh, rằng một kẻ khác đang mơ về ông."

Phú Quốc của những ngày tháng Năm này, khi cơn gió Tây Nam (gió gió mùa tràn về mang theo những cơn mưa đầu mùa đổ xuống đảo ngọc) bắt đầu thổi, sóng vỗ mạnh vào bờ như muốn đánh tan hồn người bay đi vào cõi hư ảo. 

Thứ gì ở lại thì ở lại. Thường. Như trong mê cung vô tận của Borges hay giữa những công trường ngổn ngang của Phú Quốc, thứ duy nhất có thể định vị một gã Sapiens vốn dĩ phải bàn mãi một căn nguyên.

***

Phú Quốc, upon it's (the character's) return, greets it with crisscrossing wounds on the flesh of the earth. The ground is cut horizontally and vertically by massive construction sites, specialized vehicles plowing through every pathway, transforming a once desolate land into concrete blocks waiting to manifest. Here, nearly two decades ago, wandering souls like it used to throw themselves onto an unfamiliar bed in a hotel far from home, just to savor the fresh atmosphere of the sea and sky, in a "Life for Rent" state of mind accompanied by the vocals of Dido. Freedom. Seclusion. An unfamiliarity filled with eager introspection.

Following the rushed, spontaneous, and unmapped wave of investment by the Sapiens species, the island is now being turned upside down once more to prepare for a major international summit. The green patches thin out, giving way to the intricate lines of a labyrinth. This is also the exact moment it concludes its stroll alongside Ficciones (Fictions) by Jorge Luis Borges. The master plan of the island and the world of Borges overlap with an uncanny resemblance: both are constructed from finite pieces yet possess the capacity to generate infinite combinations of chaos.

But while Lego blocks bring brilliance, and grown-up children begin assembling them on real soil, that is the moment it has its final conversation with Borges, after he has thrown it into a state of utter bewilderment. He is no ordinary storyteller; he is an architect of the soul, a figure of authority in the kingdom of thought. As a commentator, it discerns in Borges a ruthless empathy—he does not soothe human suffering with sweet words; he embraces it with the infinity of time and space.

When the Universe Is a Library The masterpiece Ficciones (comprising two parts: The Garden of Forking Paths and Artificios) focuses on supreme philosophical symbols: the labyrinth, the library, the mirror, and infinite books.

In the classic short story "The Library of Babel," Borges conjures a universe in the shape of a colossal hexagonal library, containing every possible book that can be written from the combination of twenty-five characters. It is a "trusted account" of human knowledge, yet also a suffocating iron cage. The librarians spend their entire lives searching for the total book—the one that explains the whole universe—only to find madness and moral harassment from the endless corridors.

"The Library is unlimited and cyclical. If an eternal traveler were to cross it in any direction, he would look back after centuries to confirm that the same volumes were repeated in the same disorder (which, when repeated, would become an order: the Absolute Order)."

This touch sends a chill down its spine. Is our life as a public servant or a traveler not just a futile search within a miniature Library of Babel? We are preoccupied with seeking the passcodes of success and empty official titles, only to realize we are merely repeating paths that have already been molded before, inside a labyrinth as tangled as the massive construction sites out there.

"Ts'ui Pên" Coming to "The Garden of Forking Paths," Borges introduces a non-linear temporal structure. The character Ts'ui Pên dedicated his entire life to two tasks: writing a vast novel and constructing an infinite labyrinth. Ultimately, it is revealed that the novel and the labyrinth are one and the same. Within Ts'ui Pên’s labyrinth of time, all outcomes occur simultaneously. In one timeline, you and I are enemies; in another, we are soulmates.

"In contrast to those of easily imaginable fiction, whenever a man is faced with alternatives, he chooses one and eliminates the others; in the fiction of Ts'ui Pên, he chooses—simultaneously—all of them. He creates, in this way, diverse futures, diverse times which themselves also proliferate and fork."

This is a cosmic bond. This branching mindset of Borges became the great wellspring of inspiration for many modern masters of art. We see the shadow of his temporal labyrinth in the complex cinematic structures of Christopher Nolan (with Inception and Interstellar), in the surreal writings of Haruki Murakami, or the haunting films of David Lynch.

Borges flattens the human fear of choice. Much like Kawaguchi’s characters must accept the immutable present once the coffee grows cold, Borges’ characters must learn to accept their presence in every version. It asks itself: On the crumpled pages of its own life, how many forking paths has it missed? And in some "strange zone" of the universe, is it perhaps a more deliberate teacher, a more righteous public servant?

Funes the Memorious: The Tragedy of a Man with an Overloaded Memory If in Kawaguchi’s second volume, Mr. Fusagi suffers from the forgetfulness of Alzheimer’s disease, then in the short story "Funes the Memorious," Borges leads us to the opposite extreme: a Sapiens who cannot forget anything. Following an accident, Ireneo Funes is capable of remembering the exact shape of the clouds that drifted by three hundred years ago, every line on the face of a stranger who brushed past for a single second.

Yet, this is no gift; it is the most silent diminishment of humanity. Funes is buried beneath the garbage of his own memory. He cannot think, because "to think is to forget differences, to generalize, to abstract."

"I suspect that he was not very capable of thought. In the overly replete world of Funes, there were nothing but details, almost immediate details."

Borges illuminates a bitter reality in "The Circular Ruins," where a wizard spends his entire life in a ruined temple to "dream" a man into existence. He dreams every fiber of flesh, every heartbeat, every pore of his spiritual child, and then brings him into the real world. But in the end, when the temple is consumed by fire, he walks into the flames without burning. In that instant, it dawns on him with absolute shock: he too is merely someone else’s dream.

"With relief, with humiliation, with terror, he understood that he too was a mere appearance, that another man was dreaming him."

In these days of May in Phú Quốc, as the Southwest wind (the monsoon sweeping in, bringing the first rains of the season down upon the pearl island) begins to blow, the waves crash violently against the shore as if trying to scatter the human soul into the illusory realm.

Whatever stays, stays. As usual. Whether within the infinite labyrinth of Borges or amidst the messy construction sites of Phú Quốc, the only thing that can locate a Sapiens is something whose root cause must be discussed forever.